Chịu trách nhiệm xuất bản:
Q. GIÁM ĐỐC - TỔNG BIÊN TẬP
PHẠM CHÍ THÀNH
Chịu trách nhiệm nội dung:
ỦY VIÊN HỘI ĐỒNG BIÊN TẬP - XUẤT BẢN
TS. VÕ VĂN BÉ
Biên tập nội dung: ThS. VĂN THỊ THANH HƯƠNG
TS. HOÀNG MẠNH THẮNG
TRẦN HÀ TRANG
ThS. NGUYỄN VIỆT HÀ
Trình bày bìa:
Chế bản vi tính:
Đọc sách mẫu:

NGUYỄN MẠNH HÙNG
PHẠM THU HÀ
TRẦN HÀ TRANG
BÙI BỘI THU

Số đăng ký kế hoạch xuất bản: 1360-2020/CXBIPH/18-301/CTQG.
Số quyết định xuất bản: 5011-QĐ/NXBCTQG, ngày 09/6/2020.
Nộp lưu chiểu: tháng 6 năm 2020.
Mã ISBN: 978-604-57-5671-3.

Biªn môc trªn xuÊt b¶n phÈm
cña Th− viÖn Quèc gia ViÖt Nam
Phan ChÝ HiÕu
Mét sè vÊn ®Ò ph¸p lý vÒ tµi s¶n m· hãa, tiÒn m· hãa / Ch.b.:
Phan ChÝ HiÕu, NguyÔn Thanh Tó. - H. : ChÝnh trÞ Quèc gia, 2019. 292tr. ; 21cm
1. Ph¸p luËt 2. Tµi s¶n m· ho¸ 3. TiÒn m· ho¸
343.032 - dc23
CTK0212p-CIP

TẬP THỂ TÁC GIẢ
TS. Phan Chí Hiếu
TS. Nguyễn Thanh Tú
(chủ biên)
TS. Phan Chí Hiếu

ThS. Nguyễn Tuấn Linh

TS. Nguyễn Thanh Tú

ThS. Nguyễn Huy Hoàng Nam

PGS.TS. Phan Huy Hồng

ThS. Lê Thị Hoàng Thanh

TS. Lưu Hương Ly

ThS. Nguyễn Kim Thoa

TS. Đặng Minh Tuấn

CN. Đinh Thị Phương Hảo

ThS. Vũ Đức Dũng

CN. Nguyễn Cảnh Thăng

ThS. Lê Ngọc Giang

LỜI NHÀ XUẤT BẢN
Cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư đang diễn ra mạnh
mẽ và tác động sâu rộng đến mọi mặt của đời sống kinh tế - xã
hội. Việc ứng dụng các công nghệ mới của cách mạng công
nghiệp lần thứ tư, như: trí tuệ nhân tạo (AI), dữ liệu lớn (big
data), internet vạn vật (IoT), công nghệ sổ cái phân tán (DLT)
hay công nghệ chuỗi khối (blockchain)... đã làm xuất hiện nhiều
sản phẩm, dịch vụ mới trên phạm vi toàn cầu, trong đó có tài
sản ảo, tài sản mã hóa, tiền ảo, tiền mã hóa - các tài sản mới
(tài sản phi truyền thống). Các giao dịch về tài sản ảo, tiền ảo
ngày càng thu hút sự quan tâm, tham gia của các nhà đầu tư
trong và ngoài nước. Làm thế nào để quản lý hiệu quả và hạn
chế được rủi ro từ tài sản ảo, tài sản mã hóa, tiền ảo, tiền mã
hóa trong bối cảnh cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư là bài
toán đặt ra cho các nhà đầu tư, nhà quản lý, đặc biệt cho các
nhà hoạch định chính sách, pháp luật.
Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật xuất bản cuốn
sách Một số vấn đề pháp lý về tài sản mã hóa, tiền mã hóa
phân tích một số vấn đề pháp lý về tài sản mã hóa, tiền mã hóa
từ thực tiễn pháp luật của một số quốc gia và vùng lãnh thổ trên
thế giới cũng như rà soát pháp luật và tìm hiểu thực tiễn ở Việt

5

Nam, từ đó đưa ra các khuyến nghị cho Việt Nam để quản lý, xử
lý tài sản mã hóa, tiền mã hóa.
Xin giới thiệu cuốn sách với bạn đọc.

Tháng 7 năm 2019
NHÀ XUẤT BẢN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA SỰ THẬT

6

LỜI NÓI ĐẦU
Cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ 4 diễn biến rất
nhanh, đã và đang thay đổi mạnh mẽ các phương thức
quản trị, mô hình vận hành các hoạt động kinh tế truyền
thống. Cách mạng công nghiệp lần thứ tư có thể đem đến
những giải pháp hoàn toàn mới trong việc giải quyết các
thách thức mà trước đây chưa có lời giải. Nếu tận dụng
tốt, đây là cơ hội cho các nước đang phát triển, trong đó
có Việt Nam, thực hiện các đột phá trong phát triển kinh
tế - xã hội.
Tuy nhiên, cách mạng công nghiệp lần thứ tư cũng
đem đến những thách thức không chỉ cho doanh nghiệp,
người dân mà còn cho các cơ quan quản lý nhà nước trong
việc hoạch định chính sách và đổi mới phương thức quản
lý khi có nhiều loại hình sản phẩm, dịch vụ mới, chưa có
tiền lệ được tạo lập. Trong đó, vấn đề quản lý, xử lý đối với
tài sản mã hóa, tiền mã hóa đang ngày càng thu hút sự
quan tâm của công chúng; các chuyên gia kỹ thuật, kinh
tế, pháp lý; các chính phủ và tổ chức quốc tế.
Cho đến nay, đã có một số công trình nghiên cứu của
các tác giả trong nước và nước ngoài về tài sản mã hóa,
7

tiền mã hóa. Tuy nhiên, hầu hết các công trình này chủ
yếu đề cập khía cạnh kinh tế hoặc công nghệ. Nhiều khía
cạnh pháp lý của tài sản mã hóa, tiền mã hóa hiện nay
vẫn còn chưa rõ ràng để xử lý các vấn đề phát sinh, cần
được đánh giá, phân tích đầy đủ, đặc biệt trong mối quan
hệ với hệ thống pháp luật hiện hành của Việt Nam cũng
như đảm bảo tính tương thích với các chuẩn mực quốc tế.
Cuốn sách được xây dựng, phát triển dựa trên Báo cáo
số 255/BC-BTP ngày 19/10/2018 của Bộ Tư pháp (do nhóm
nghiên cứu của Vụ Pháp luật dân sự - kinh tế phối hợp với
các chuyên gia chuẩn bị) về việc rà soát, đánh giá toàn
diện thực trạng pháp luật, thực tiễn về tài sản ảo, tiền ảo
trên thế giới và ở Việt Nam; nhận diện, đề xuất các định
hướng hoàn thiện.
Cuốn sách gồm bốn chương, tập trung phân tích một
số vấn đề pháp lý về tài sản mã hóa, tiền mã hóa trong
mối tương quan với các vấn đề kinh tế, công nghệ có liên
quan thông qua việc phân tích kinh nghiệm quốc tế cũng
như rà soát pháp luật và thực tiễn ở Việt Nam; từ đó đưa
ra các khuyến nghị cho Việt Nam để quản lý, xử lý tài sản
mã hóa, tiền mã hóa. Chương I trình bày tổng quan và
phân tích các vấn đề kinh tế, công nghệ và pháp lý liên
quan đến tài sản mã hóa, tiền mã hóa. Chương II giới
thiệu kinh nghiệm quốc tế về tài sản mã hóa, tiền mã hóa
thông qua việc phân tích các hướng tiếp cận đối với tài sản
mã hóa, tiền mã hóa và khung pháp lý cụ thể cùng một số
vụ việc liên quan của một số quốc gia trên thế giới.
8

Chương III tập trung rà soát và đánh giá một cách toàn
diện thực trạng pháp luật và thực tiễn một số vụ việc liên
quan đến tài sản mã hóa, tiền mã hóa tại Việt Nam theo
từng nhóm quy định pháp luật cụ thể. Trên cơ sở đó,
Chương IV đưa ra một số đề xuất, khuyết nghị cũng như
định hướng xây dựng, hoàn thiện khung pháp lý về tài sản
mã hóa, tiền mã hóa ở Việt Nam. Những khuyến nghị này
không tập trung vào việc xử lý các vấn đề liên quan đến
tài sản mã hóa, tiền mã hóa mà còn hướng tới cách thức
tiếp cận, tư duy pháp lý cho việc ban hành và hoạch định
các chính sách, pháp luật nói chung trong việc ứng dụng
các phát minh và thành tựu của cách mạng công nghiệp
lần thứ tư trong thời gian tới.
Có thể nói, cuốn sách này là công trình đầu tiên ở Việt
Nam phân tích, đánh giá một cách có hệ thống, đầy đủ các
khía cạnh pháp lý liên quan đến tài sản mã hóa, tiền mã
hóa. Đây là vấn đề hết sức mới, rất phức tạp với nhiều
thay đổi cùng với sự phát triển của công nghệ nên chắc
chắn cuốn sách không tránh khỏi những sai sót. Tuy vậy,
đây sẽ là tài liệu có giá trị với nhiều thông tin, lập luận
hữu ích không chỉ cho các cơ quan nhà nước, các nhà
hoạch định chính sách mà còn đối với các doanh nghiệp,
nhà đầu tư, luật sư cũng như những người làm việc trong
lĩnh vực công nghệ, kinh tế... trong bối cảnh Việt Nam
đang khuyến khích thí điểm các mô hình kinh doanh mới,
hiệu quả, nhất là trong những ngành, lĩnh vực ứng dụng
9

công nghệ cao nhằm tận dụng có hiệu quả các thành tựu
của cách mạng công nghiệp lần thứ tư.
Chúng tôi xin trân trọng cảm ơn các góp ý, thông tin,
phản biện của rất nhiều đông nghiệp từ nhiều bộ, ngành
liên quan; các cơ quan, tổ chức và các chuyên gia, nhà
khoa học trong nước, nước ngoài trong quá trình nghiên
cứu, xây dựng Báo cáo nêu trên cũng như trong quá trình
hoàn thiện cuốn sách này.
Hà Nội, tháng 4 năm 2019
TS. Phan Chí Hiếu và TS. Nguyễn Thanh Tú

10

DANH MỤC CÁC THUẬT NGỮ VIẾT TẮT
ASIC

Ủy ban chứng khoán và đầu tư Ôxtrâylia

AUSTRAC

Trung tâm Phân tích và báo cáo các giao dịch
Ôxtrâylia

Blockchain

Công nghệ chuỗi khối

CBDC

Tiền mã hóa mang tính chủ quyền quốc gia

CFTC

Ủy ban giao dịch hàng hóa tương lai Hoa Kỳ

CMCN 4.0

Cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư

DLT

Công nghệ sổ cái phân tán

CRA

Cơ quan thuế Canada

CSA

Cơ quan quản lý chứng khoán của Canada

ESMA

Cơ quan quản lý chứng khoán và thị trường
của Liên minh châu Âu

EU

Liên minh châu Âu

FATF

Lực lượng đặc nhiệm về hoạt động tài chính

FINMA

Cơ quan quản lý thị trường tài chính Thụy Sỹ

HKMA

Cơ quan quản lý tiền tệ của Hồng Kông

ICO (ITO)

Phát hành (bán) tài sản (tiền/xu) mã hóa (lần
đầu) ra công chúng

IMF

Quỹ Tiền tệ quốc tế

11

ISO

Tổ chức quốc tế về tiêu chuẩn hóa

KYC

Định danh khách hàng

MAS

Cơ quan quản lý tiền tệ của Xingapo

Sandbox

Khung pháp lý/Quy định thí điểm, thử nghiệm

SEC

Ủy ban chứng khoán Hoa Kỳ

WB

Ngân hàng thế giới

12

Chương I
TỔNG QUAN VỀ TÀI SẢN MÃ HÓA,
TIỀN MÃ HÓA
I. NHẬN THỨC CHUNG VỀ TÀI SẢN ẢO,
TÀI SẢN MÃ HÓA VÀ TIỀN ẢO, TIỀN MÃ HÓA
1. Về tài sản ảo, tài sản mã hóa
Cách mạng công nghiệp lần thứ tư đã và đang ảnh
hưởng ngày càng sâu rộng tới mọi mặt của đời sống kinh
tế - xã hội. Sự bùng nổ của các công nghệ mới của cách
mạng công nghiệp lần thứ tư, như: trí tuệ nhân tạo (AI),
dữ liệu lớn (big data), internet vạn vật (IoT), công nghệ
sổ cái phân tán (DLT) hay công nghệ chuỗi khối
(blockchain)1... và việc ứng dụng các công nghệ này đã làm
xuất hiện nhiều loại hình sản phẩm, dịch vụ mới, chưa
từng xuất hiện trong lịch sử nhân loại, trong đó có tài sản
ảo, tài sản mã hóa và tiền ảo, tiền mã hóa. Việc phát
hành, lưu thông, trao đổi các loại tài sản ảo, tài sản mã
_______________
1. Xem Quyết định số 3685/QĐ-BKHCN ngày 03/12/2018 của
Bộ Khoa học và Công nghệ ban hành Danh mục các công nghệ chủ
chốt của công nghiệp 4.0.

13

hóa cũng như tiền ảo, tiền mã hóa ngày càng được mở
rộng về quy mô, phạm vi ảnh hưởng, thu hút sự quan tâm
của công chúng, các chuyên gia công nghệ, kinh tế, tài
chính, pháp lý, các chính phủ và tổ chức quốc tế.
Thế giới hiện nay chưa có định nghĩa thống nhất về
tài sản ảo, cả về thuật ngữ và nội hàm, tuy nhiên, theo
định nghĩa của Tổ chức quốc tế về tiêu chuẩn hóa (ISO)1,
tài sản ảo (virtual asset hay virtual property) là biểu
hiện của tài sản trong không gian mạng (cyberspace), tức
là trong môi trường phức hợp được hình thành bởi sự
tương tác của người sử dụng, phần mềm và các dịch vụ
trên internet thông qua các thiết bị kỹ thuật và mạng
lưới được kết nối. Tài sản ảo còn được hiểu là một dạng
tài sản số (digital asset). Theo Luật Mẫu về tài sản số
của Ủy ban thống nhất pháp luật Hoa Kỳ, tài sản số là
bản ghi điện tử (electronic record) xác nhận quyền hay
lợi ích của một người2.
Dưới góc độ kỹ thuật, tài sản ảo là thông tin tồn tại
dưới dạng các đoạn mã máy tính trong một hệ thống công
nghệ thông tin chuyên biệt. Các đoạn mã khác nhau trong
các hệ thống khác nhau tạo nên những loại tài sản “ảo”
khác nhau, có thể xác định được, có thể chuyển giao và có
_______________
1. ISO/IEC 27032:2012(en): Information Technology - Security
Techniques - Guidelines for Cybersecurity, Mục 4.49.
2. Uniform Fiduciary Access to Digital Assets Act, Revised
(2015), Điều 2(10).

14

giá trị trong một cộng đồng người sử dụng nhất định. Dưới
góc độ kinh tế, các tổ chức, cá nhân có liên quan tạo ra,
trao đổi tài sản ảo nhằm đáp ứng những kỳ vọng nhất
định của mình1. Hầu hết tài sản ảo có tính lâu bền, có thể
phân chia và có thể chuyển nhượng được; giá trị của các
loại tài sản này chủ yếu do cộng đồng người sử dụng thừa
nhận dựa trên tính khan hiếm về nguồn cung cũng như
nhu cầu sử dụng trong cộng đồng này.
Xét về bản chất, tài sản ảo cũng là một loại tài sản, là
sản phẩm của trí tuệ, sức lao động của con người để phục
vụ cho nhu cầu cụ thể nào đó của con người, có thể được
thừa nhận giá trị trong cộng đồng người sử dụng. Dưới góc
độ pháp lý, có thể có 03 nhóm quan hệ phát sinh liên quan
đến tài sản ảo, gồm: (i) mối quan hệ giữa người sử dụng và
nhà cung cấp chương trình phần mềm tạo ra tài sản ảo
(thường dựa trên hợp đồng); (ii) mối quan hệ pháp lý giữa
người sử dụng, “sở hữu” tài sản ảo với chính tài sản ảo đó
(quan hệ sở hữu, sử dụng, định đoạt); và (iii) mối quan hệ
giữa người sử dụng, “sở hữu” tài sản ảo với bên thứ ba.
Người sử dụng trong không gian mạng có kỳ vọng chính
_______________
1. Các giao dịch liên quan đến tài sản ảo (theo nghĩa rộng) được
thực hiện khá phổ biến, giá trị tài sản ảo trong một số trường hợp
có thể tương đối lớn, như: tài khoản trò chơi trực tuyến đạt thứ
hạng cao, một số “đồ vật” có công dụng đặc biệt trong trò chơi đó,
một số trang web có lượng truy cập lớn, tên miền (domain name)
độc đáo hay địa chỉ thư điện tử (email), tài khoản mạng xã hội (như
facebook) nổi tiếng… hay tài sản mã hóa, tiền mã hóa như bitcoin.

15

đáng về việc xác lập lợi ích pháp lý gắn với tài sản ảo như
họ kỳ vọng đối với tài sản hữu hình khác. Như vậy, về bản
chất, tài sản ảo (như khái niệm của Tổ chức quốc tế về
tiêu chuẩn hóa hay khái niệm của Ủy ban thống nhất
pháp luật Hoa Kỳ) suy cho cùng cũng tương tự như một
tài sản thông thường khác. Với cách hiểu tài sản theo
nghĩa rộng, pháp luật nhiều nước thừa nhận tài sản ảo
cũng là một loại tài sản1.
Trước đây, dữ liệu nói chung hay tài sản ảo nói riêng
thường được lưu trữ (cất giữ) trong các hệ thống máy tính
tập trung (centralized system). Ngày nay, nhờ ứng dụng
công nghệ sổ cái phân tán mà điển hình là công nghệ
blockchain (công nghệ chuỗi khối) - với cơ chế hoạt động
đặc trưng là sổ cái phân tán kết hợp kỹ thuật mật mã và
cơ chế đồng thuận phi tập trung để lưu trữ thông tin - dữ
liệu trong các khối thông tin được liên kết chặt chẽ với
nhau, được quản lý bởi tất cả mọi người tham gia hệ
thống, đảm bảo tính chính xác, minh bạch. Thông tin được
lưu trữ trên sổ cái phân tán rất khó bị thao túng hoặc
thay đổi, vì vậy tạo nên sự tin tưởng về tính xác thực của
thông tin2. Một số loại tài sản ảo được tạo lập trên cơ sở
_______________
1. Michaela MacDonald: The Case for Virtual Property, Queen
Mary University of London, 2017, tr. 114, 216.
2. H. Natarajan, S. Krause, H. Gradstein: “Distributed Ledger
Technology (DLT) and Blockchain”, FinTech Note No. 1, WB, 2017,
tr. 5-9.

16

công nghệ này, thường được gọi là tài sản mã hóa (crypto
assets) hay tiền mã hóa (crypto currencies), ngày càng thu
hút được sự quan tâm nghiên cứu, đầu tư, kinh doanh của
nhiều tổ chức, cá nhân do những kỳ vọng về ưu điểm vượt
trội mà công nghệ blockchain đem lại - công nghệ được
xem là một trong những công nghệ nền tảng của cách
mạng công nghiệp lần thứ tư khi kết hợp với với các công
nghệ, kỹ thuật về mã hóa hay mật mã (cryptographic
technology)1. Theo đánh giá của Diễn đàn kinh tế thế giới,
10% GDP toàn cầu sẽ được lưu trữ, tạo lập qua công nghệ
blockchain vào năm 20272.
Tùy theo từng ngữ cảnh cụ thể, trong một số trường
hợp, khái niệm tài sản ảo (hay tài sản số) có thể được sử
dụng để chỉ một phạm trù hẹp hơn là tài sản mã hóa, tiền
mã hóa. Ví dụ, ngày 13/5/2018, Chính phủ Thái Lan đã ban
hành 02 nghị định, gồm Nghị định về hoạt động kinh
doanh tài sản số (EDDABO) và Nghị định về sửa đổi Luật
Thuế thu nhập (EDARC), có hiệu lực từ ngày 14/5/2018, để
quản lý và đánh thuế thu nhập các tài sản số. Theo các
_______________
1. University of Malaysia: Malaysian Blockchain Regulatory
Report, 5/2018, tr. 3-4; Vitalik Buterin, “Mechanism Design in
Blockchain”, Bài thuyết trình tại Hội thảo quốc tế “Tài sản ảo, tiền
ảo: Kinh nghiệm quốc tế và một số vấn đề pháp lý đặt ra” do Bộ Tư
pháp chủ trì, Hà Nội, ngày 16/9/2018.
2. WEF, Deep Shift Technology Tipping Points and Societal
Impact, Survey Report 9/2015, tr. 16.

17

nghị định này, tài sản số (digital assets) được phân loại
thành tiền mã hóa (cryptocurrency) và “xu” kỹ thuật số
(digital token)1.
Các phân tích dưới đây sẽ làm rõ hơn sự khác biệt giữa
tài sản ảo (đặc biệt là tiền ảo) với các loại tài sản mã hóa
(gồm tiền mã hóa).
2. Về tiền ảo, tiền mã hóa
2.1. Nhận thức chung về tiền
Sự xuất hiện và tiến hóa của tiền gắn liền với sự phát
triển của các hình thái kinh tế. Trong thời kỳ sơ khai khi
các quan hệ kinh tế, thương mại còn đơn giản, việc trao
đổi (barter) hàng hóa, dịch vụ được thực hiện ở mức độ đơn
giản với quy mô nhỏ và giữa các chủ thể cùng sinh sống,
hoạt động trong một không gian nhỏ hẹp. Tuy nhiên, khi
nền kinh tế phát triển cao hơn, các quan hệ kinh tế trở
nên phức tạp, những nhược điểm của phương thức hàng
_______________
1. Theo 02 nghị định này, “tiền mã hóa” là một đơn vị thông tin
điện tử được tạo lập trong một hệ thống điện tử với mục đích hướng
đến là để sử dụng như một phương tiện trao đổi hàng hóa, dịch vụ
hoặc các quyền khác (bao gồm trao đổi với các tài sản số khác); “xu
kỹ thuật số” được định nghĩa là một đơn vị thông tin điện tử được
tạo lập trong một hệ thống điện tử với mục đích hướng đến là: (i)
Xác định quyền của một người đã đầu tư vào một dự án hay hoạt
động kinh doanh; hay (ii) Xác định quyền đối với hàng hóa, dịch vụ
hay quyền khác theo thỏa thuận giữa người phát hành và người
nắm giữ xu kỹ thuật số.

18

đổi hàng1 và các quan hệ thương mại trở nên phức tạp cần
được điều chỉnh dựa trên quan hệ hợp đồng dẫn đến sự ra
đời của tiền2. Do đây là một hiện tượng mang tính lịch sử
nên pháp luật của hầu hết các nước, trong đó có Việt Nam
đều không định nghĩa cụ thể về tiền3.
Dưới góc độ kinh tế, tiền theo nghĩa truyền thống có
ba chức năng, bao gồm: đơn vị kế toán, phương tiện lưu
trữ giá trị và phương tiện thanh toán. Tuy nhiên, có quan
điểm cho rằng trong cách mạng công nghiệp lần thứ tư,
các đồng tiền hiện nay không thể đáp ứng đồng thời các
chức năng này một cách hoàn hảo, nhất là khi công nghệ
làm thay đổi giá cả hàng hóa, dịch vụ nhanh chóng; khi
_______________
1. Như: tính đồng thời từ hai phía khi lựa chọn đối tác, bạn
hàng (đồng thời thỏa mãn tất cả các yêu cầu về thời gian, địa điểm,
loại hàng hóa và số lượng trao đổi); việc lưu trữ giá trị để trao đổi
với các hàng hóa khác (nhiều loại hàng hóa sẽ bị hư hỏng, thối rữa
và không thể giữ lại để trao đổi với các loại hàng hóa cần thiết
khác). Xem: Jeffrey E. Glass: “What Is a Digital Currency?”, IDEA:
The Law Review of the Franklin Pierce Center for Intellectual
Property, Vol. 57, No. 3, 2017, tr. 462.
2. Dror Goldberg: “Legal Tender”, Department of Economic, Bar
Ilan University, 2009, tr. 3&4 https://www.biu.ac.il/soc/ec/wp/200904.pdf.
3. Khoản 3 Điều 55 Hiến pháp năm 2013 quy định: “Đơn vị tiền
tệ quốc gia là Đồng Việt Nam. Nhà nước bảo đảm ổn định giá trị
đồng tiền quốc gia”; khoản 3 Điều 2 Luật Ngân hàng Nhà nước Việt
Nam năm 2010 quy định: “thực hiện chức năng của Ngân hàng
trung ương về phát hành tiền, ngân hàng của các tổ chức tín dụng
và cung ứng dịch vụ tiền tệ cho Chính phủ”.

19

đó, việc kết hợp chức năng lưu trữ giá trị và đo lường giá
cả của tiền về lôgic là rất khó vì giá cả thay đổi theo nhiều
hướng và nhiều nhóm khách hàng khác nhau. Đồng thời,
thực tế cho thấy tính không ổn định và tính không chắc
chắn của tiền dưới khía cạnh kinh tế ngày càng cao; điều
này ảnh hưởng đến chức năng phương tiện thanh toán và
đòi hỏi cần có sự sáng tạo về tiền1.
Dưới góc độ pháp lý, tiền là vấn đề chủ quyền quốc
gia, theo đó, mỗi quốc gia sẽ có các quyền như: quyền phát
hành tiền, bao gồm - tiền xu và tiền giấy là các loại tiền
pháp định trên lãnh thổ quốc gia đó; quyền quyết định và
thay đổi giá trị của tiền; quyền quy định việc sử dụng tiền
quốc gia hoặc bất cứ loại tiền nào khác trong phạm vi
quyền tài phán của mình2. Tuy nhiên, với sự phát triển
của công nghệ thông tin và các phương tiện thanh toán
mới, tiền không chỉ tồn tại ở hình thức truyền thống là
tiền giấy, tiền kim loại do cơ quan có thẩm quyền của một
quốc gia, vùng lãnh thổ phát hành mà còn có thể tồn tại
dưới hình thức kỹ thuật số với nhiều phương thức thanh
toán mới; trong đó, một hình thức đang được thừa nhận và
_______________
1. Harold James: “Lucre's Allure: Throughout Time, New
Currency Has Been Associated with Mystical Qualities, and Bitcoin
is no Exception”, IMF Finance & Development, 6/2018, Vol. 55, No. 2,
tr. 18.
2. Francois Gianviti: “Chapter 1: Currenlegal Aspects of
Monetary Sovereignty”, Current Developments in Monetary and
Financial Law, Vol. 4, 2008, tr. 3-16.

20

tiến tới sử dụng rộng rãi là tiền điện tử (e-money) hay tiền
kỹ thuật số.
Về bản chất, tiền điện tử (e-money) chỉ là biểu hiện dưới
hình thức kỹ thuật số (hình thức điện tử) của tiền pháp
định, được sử dụng để chuyển giao giá trị của đồng tiền
pháp định qua phương thức điện tử. Đó là giá trị được lưu
trữ, trong đó thông tin về khoản tiền hoặc giá trị khả dụng
của khách hàng được lưu trữ trên một thiết bị điện tử thuộc
sở hữu của khách hàng. Tiền điện tử có 05 đặc tính cơ bản:
(i) được lưu trữ giá trị bằng phương tiện điện tử; (ii) được
thể hiện bằng quyền truy đòi đối với tổ chức phát hành tiền
điện tử; (iii) được phát hành dựa trên một khoản tiền pháp
định; (iv) được sử dụng để thực hiện giao dịch thanh toán;
và (v) được chấp nhận bởi cá nhân, pháp nhân không phải là
tổ chức phát hành tiền điện tử. Như vậy, hiểu một cách đơn
giản, tiền điện tử là hình thức thể hiện dưới dạng điện tử
hay dạng số của tiền pháp định, là giá trị tiền tệ lưu trữ
trong ví điện tử, thẻ trả trước, thiết bị điện tử di động...; có
tỷ lệ quy đổi 1:1 với tiền pháp định (tiền giấy, tiền xu); có
thể sử dụng cho mục đích trao đổi, thanh toán.
2.2. Khái niệm tiền ảo, tiền mã hóa
Theo Tổ chức quốc tế về tiêu chuẩn hóa (ISO)1, tiền ảo
(virtual currency) là loại tài sản ảo có tính chất tiền tệ
_______________
1. ISO/IEC 27032:2012(en), Information Technology - Security
Techniques - Guidelines for Cybersecurity, Mục 4.50.

21

(monetary virtual asset), tức là có thể được sử dụng làm
phương tiện trao đổi hay một tài sản có giá trị trong một môi
trường cụ thể như trong trò chơi điện tử (video game) hay
trong một trò chơi mô phỏng giao dịch tài chính. Theo Chỉ
thị số 2108/843 ngày 30/5/2018 của Liên minh châu Âu (EU)
liên quan đến phòng, chống rửa tiền, tài trợ khủng bố đã
định nghĩa tiền ảo là một biểu hiện của giá trị dưới dạng số
(digital representation of value). Loại tiền này không được
một ngân hàng trung ương hay một cơ quan nhà nước nào
phát hành hay bảo đảm, không gắn liền với một đồng tiền
pháp định nào và không có địa vị pháp lý của tiền tệ, nhưng
được chấp nhận thanh toán bởi cá nhân hoặc pháp nhân như
là một phương tiện trao đổi và có thể được chuyển đổi, lưu
trữ hay giao dịch bằng phương thức điện tử1. Theo Lực lượng
đặc nhiệm về hoạt động tài chính (FATF), tiền ảo là biểu
hiện của giá trị dưới dạng số có thể có trong giao dịch kỹ
thuật số và có các chức năng như: (i) một phương tiện trao
đổi; và/hoặc (ii) một đơn vị kế toán; và/hoặc (iii) một hình
thức lưu trữ giá trị; nhưng không phải là tiền pháp định ở
một quốc gia, vùng lãnh thổ nào; không được bất cứ một
quốc gia, vùng lãnh thổ nào phát hành hoặc bảo đảm; các
_______________
1. Directive (EU) 2018/843 of the European Parliament and of
the Council of 30 May 2018 amending Directive (EU) 2015/849 on
the prevention of the use of the financial system for the purposes of
money laundering or terrorist financing, and amending Directives
2009/138/EC and 2013/36/EU, OJ L 156/43 (điểm d Khoản 2 Điều 1).

22

chức năng trên chỉ được thực hiện trên cơ sở thỏa thuận
trong cộng đồng người sử dụng của loại tiền ảo đó1.
Như vậy, có thể khẳng định, các loại tiền ảo hiện nay
(dù được gọi dưới bất cứ thuật ngữ nào) thì đều không
phải là tiền pháp định (legal tender), không phải là “tiền”
theo nghĩa truyền thống. Tuy nhiên, khái niệm tiền ảo
theo định nghĩa của ISO rất rộng; trong khi đó, khái niệm
tiền ảo trong Chỉ thị số 2108/843 của EU hay của FATF
tương đối giống nhau, có phạm trù hẹp hơn, đã loại bỏ khả
năng tiền ảo được phát hành bởi một quốc gia, vùng lãnh
thổ hay bởi một cơ quan nhà nước. Nhưng thực tiễn trên
thế giới rất phong phú và không ngừng thay đổi về quan
niệm, hướng tiếp cận về tiền ảo, tiền mã hóa trong quan
hệ với tiền pháp định. Đầu năm 2018, Vênêxuêla đã phát
hành đồng tiền mã hóa Petro được bảo đảm bằng tài sản
dầu mỏ của Vênêxuêla2. Một số quốc gia khác cũng đang
nghiên cứu khả năng phát hành tiền mã hóa mang tính
chủ quyền quốc gia (central bank digital currency (CBDC)
hay sovereign cryptocurrency)3. Xingapo cũng đã chính
_______________
1. Financial Action Task Force: Virtual Curency: Key Definitions
and Potential AML/CFT Risks, 2014, tr. 4.
2. Petro White Paper, Financial and Technology Proposal,
20/2/2018.
3. Cộng hòa Mác San - một quốc đảo ở Thái Bình Dương - đã
phát hành đồng tiền ảo SOV và thậm chí tuyên bố sử dụng như
đồng tiền pháp định (xem: http://www.nydailynews.com/newswires/
news/business/marshall-islands-creates-virtual-money-pay-billsarticle-1.3852395).

23

thức công bố và phối hợp với một số ngân hàng, công ty
công nghệ để triển khai dự án thử nghiệm đồng tiền
CBDC dựa trên công nghệ sổ cái phân tán1.
Tuy nhiên, các khái niệm tiền ảo nói trên vẫn rất
rộng, có thể bao gồm cả các loại “xu”, “kim cương”, “tiền”,
“vàng”... trong chương trình trò chơi trực tuyến hay “điểm
thưởng” của các hệ thống siêu thị, điểm trong chương
trình khách hàng thân thiết... Do đó, Luật Mẫu về kinh
doanh tiền ảo của Ủy ban thống nhất pháp luật Hoa Kỳ2
được ban hành cuối năm 2017 đã định nghĩa tiền ảo là
biểu hiện của giá trị dưới dạng số: (a) được sử dụng như
một phương tiện thanh toán, đơn vị kế toán, hoặc lưu trữ
giá trị; và (b) không phải tiền pháp định, dù có hay không
việc được định giá bằng tiền pháp định; tuy nhiên, không
bao gồm:
(i) Một giao dịch mà trong đó thương nhân trao cho
khách hàng trong chương trình khách hàng thân thiết,
hoặc chương trình tích điểm thưởng, giá trị không thể đổi
ra tiền pháp định, khoản tín dụng ngân hàng, hoặc tiền ảo
với chính thương nhân đó; hoặc
_______________
1. Project Ubin: Central Bank Digital Money Using Distributed
Ledger Technology, http://www.mas.gov.sg/Xingapo-FinancialCentre/Smart-Financial-Centre/Project-Ubin.aspx.
2. Uniform Regulation of Virtual Currency Business Act
(Uniform Law Commission Laws, 2017), khoản 23 Điều 102.

24

(ii) Một biểu hiện của giá trị dưới dạng số do nhà phát
hành cung cấp (hoặc được cung cấp thay mặt nhà phát
hành) và chỉ được sử dụng trong một trò chơi trực tuyến,
chương trình trò chơi, hoặc một bộ các trò chơi do chính
nhà phát hành bán hoặc được cấp trong cùng chương trình
trò chơi.
Định nghĩa tiền ảo như vậy đã được Bécmuđa (một
lãnh thổ hải ngoại của Vương quốc Anh) đưa vào dự thảo
Luật Kinh doanh tiền ảo Bécmuđa, được Hạ viện Anh
thông qua vào cuối tháng 4/20181.
Như vậy, khái niệm tiền ảo nêu trên của Hoa Kỳ và
Bécmuđa đã loại trừ các loại tiền ảo như vật phẩm ảo
(trong các trò chơi trực tuyến) hay điểm thưởng (trong các
hệ thống siêu thị, chương trình khách hàng thân thiết...),
chỉ có mục đích sử dụng hạn chế, chủ yếu trong nội bộ
chương trình, cộng đồng đó, không có ảnh hưởng hay có
tác động đến kinh tế, xã hội; không tạo ra rủi ro lớn trong
việc sử dụng vào các hoạt động phi pháp như lừa đảo, trốn
thuế, rửa tiền và tài trợ khủng bố.
Trên thực tế, mặc dù thuật ngữ tiền ảo được sử dụng
thông dụng, các thuật ngữ như “tiền kỹ thuật số” (digital
currency), “tiền thay thế” (alternative currency), “tiền
internet” (internet currency), “tiền mã hóa” (crypto
_______________
1. Bermuda Virtual Currency Business Act 2018, http://en.finance. siapartners.com/20180730/bermudas-virtual-currency-business-actanalysis-key-points.

25

currency) hay thậm chí là “tài sản mã hóa” (crypto asset)
được sử dụng với nghĩa tương đương1. Theo Báo cáo ổn
định tài chính toàn cầu vào tháng 4/2018 của Quỹ tiền tệ
quốc tế (IMF), việc sử dụng thuật ngữ “tiền” trong “tiền
ảo” hay “tiền kỹ thuật số” như vậy có thể gây nhầm lẫn, vì
thực chất loại tài sản này có tiềm năng kết hợp lợi ích của
tiền tệ và hàng hóa, cụ thể như sau:
Thứ nhất, giống như tiền thật (tiền pháp định), chúng
có khả năng được sử dụng để trao đổi với các loại tiền tệ
khác, hoặc thậm chí được sử dụng để thanh toán (như
hiện nay được cho phép sử dụng trong thanh toán tại
Nhật Bản) và có thể lưu giữ giá trị. Mặc dù được “quảng
bá” là một hình thức tiền tệ mới, loại “tiền” này vẫn còn
khoảng cách rất xa để đáp ứng đầy đủ ba chức năng cơ
bản của tiền tệ, bao gồm: đơn vị kế toán, phương tiện lưu
trữ giá trị và phương tiện thanh toán. Nhiều quốc gia cấm
sử dụng chúng như một phương tiện thanh toán. Chúng có
thể thỏa mãn chức năng lưu trữ giá trị; tuy nhiên, việc sử
dụng như một phương tiện trao đổi vẫn còn hạn chế và
việc biến động về giá trị đã hạn chế khả năng trở thành
một đơn vị kế toán đáng tin cậy;
Thứ hai, là sản phẩm đầu tư, chúng có thể giúp đa
dạng hóa danh mục đầu tư; tuy nhiên, khả năng này còn
rất hạn chế do sự không chắc chắn về khía cạnh pháp lý,
_______________
1. University of Malaysia: Malaysian Blockchain Regulatory
Report, 5/2018, tr. 16 & 133.

26

thị trường nhiều biến động, chứa đựng nhiều rủi ro....
Dưới góc độ kỹ thuật, “tiền ảo” hay “tiền kỹ thuật số” là
loại tài sản ảo sử dụng công nghệ blockchain hay công
nghệ sổ cái phân tán (DLT) cùng công nghệ mã hóa để tạo
lập và xác thực giao dịch một cách minh bạch, bảo mật, đáng
tin cậy. Chính vì vậy, Quỹ tiền tệ quốc tế sử dụng thuật ngữ
tài sản mã hóa (crypto asset) để chỉ tiền mã hóa, tiền ảo hay
tiền kỹ thuật số1.
Thực tiễn cho thấy, việc gia tăng phi mã về giá của tài
sản mã hóa vào năm 2017 và đầu năm 2018 đã làm dấy lên
nhiều quan ngại về bong bóng đầu cơ, tuy nhiên giá trị vốn
hóa của loại tài sản này còn tương đối thấp2.
Các quốc gia trên thế giới đang có các hướng tiếp cận
khác nhau trong việc điều chỉnh pháp luật đối với tiền
ảo. Một số quốc gia hiện nay (như Hoa Kỳ) đang áp dụng
pháp luật hiện hành để quản lý, xử lý đối với từng
trường hợp cụ thể song song với việc nghiên cứu xây
dựng khung pháp lý để điều chỉnh tiền ảo hoặc một số
_______________
1. Tính đến ngày 03/01/2019, có 2.078 loại tài sản mã hóa (tiền
mã hóa) khác nhau được giao dịch trên 16.156 sàn giao dịch với
tổng vốn hóa trên thị trường trên 134 tỷ USD, trong đó Bitcoin
(BTC) và Ethereum (ETH) là hai tài sản mã hóa có giá trị vốn hóa
lớn nhất. Mặc dù vậy, giá giao dịch của các tài sản mã hóa này
thường xuyên thay đổi với biên độ rất lớn trong thời gian rất ngắn.
Xem https://coinmarketcap.com.
2. IMF, Global Financial Stability Report: A Bumpy Road
Ahead, 4/2018, tr. 21-23.

27

quốc gia (như Nhật Bản, Thái Lan) bước đầu ban hành
khung pháp lý điều chỉnh tiền ảo. Tuy nhiên, thực chất
các quốc gia này chủ yếu tập trung quản lý sự lưu thông,
giao dịch của tài sản mã hóa. Trên thực tế, thuật ngữ
tiền ảo trong các văn bản quy phạm pháp luật, các
nghiên cứu về tiền ảo hoặc trong sách trắng (white
paper) của người phát hành tiền ảo đều được sử dụng để
chỉ loại tài sản mã hóa được phát triển, vận hành dựa
trên công nghệ sổ cái phân tán (phổ biến hiện nay là
công nghệ blockchain) kết hợp với công nghệ mã hóa.
Những loại tài sản này có khả năng trao đổi trong môi
trường kỹ thuật số như một phương tiện trao đổi với các
loại tài...