CHIẾN THẮNG BẰNG MỌI GIÁ
THIÊN TÀI QUÂN SỰ VIỆT NAM: ĐẠI TƯỚNG VÕ NGUYÊN GIÁP
Cecil B. Currey
Nguyễn Văn Sự dịch
Copyright © 1997 by Cecil B. Currey
Bản quyền tiếng Việt © 2013, 2014 Công ty Cổ phần Sách Thái Hà
Cuốn sách được xuất bản theo hợp đồng bản quyền giữa JABberwocky
Literary Agency, Inc. và Công ty Cổ phần Sách Thái Hà.
Không phần nào trong cuốn sách này được sao chép hoặc chuyển sang bất cứ
dạng thức hoặc phương tiện nào, dù là điện tử, in ấn, ghi âm hay bất cứ hệ
thống phục hồi và lưu trữ thông tin nào nếu không có sự cho phép bằng văn
bản của Công ty Cổ phần Sách Thái Hà.

Tái bản lần thứ hai

Cuốn sách này được Công ty Sách Thái Hà và Nhà xuất bản Thế Giới
hoàn thành với sự giúp đỡ nhiệt tình của nhiều cá nhân và tổ chức.
Trước hết chúng tôi xin chân thành cảm ơn dịch giả Nguyễn Văn Sự người đã giúp chúng tôi liên hệ để có được bản quyền tiếng Pháp của cuốn
sách và đã chuyển ngữ cuốn sách sang tiếng Việt. Chúng tôi xin gửi lời cảm
ơn đặc biệt tới gia đình và Văn phòng Đại tướng Võ Nguyên Giáp: ông Võ
Điện Biên, ông Võ Hồng Nam, Đại tá Trịnh Nguyên Huân đã giúp hiệu đính
cho nội dung cuốn sách. Chúng tôi xin được gửi lời cảm ơn tới hai nhà sử
học nổi tiếng, nhà sử học Pháp Alain Ruscio và nhà sử học Dương Trung
Quốc đã viết lời giới thiệu cho cuốn sách trong lần xuất bản tiếng Việt đầu
tiên.
Chúng tôi mong nhận được những ý kiến đóng góp của quý độc giả để
cuốn sách được hoàn chỉnh hơn trong những lần in sau.

Lời nhà xuất bản

Cuốn sách này là một trong số những tác phẩm do các tác giả nước
ngoài viết về Đại tướng Võ Nguyên Giáp, người Anh Cả vô cùng kính mến
của Quân đội nhân dân Việt Nam. Bằng những tư liệu phong phú từ nhiều
nguồn khác nhau, tác giả Cecil B. Currey đã dựng lại một cách sinh động
những chặng đường lịch sử mà Đại tướng đã trải qua trong đời, từ thuở thiếu
thời, khi tham gia cách mạng và sau này khi trở thành vị Tổng tư lệnh quân
đội. Là một trong những học trò xuất sắc của Chủ tịch Hồ Chí Minh, với tư
duy và tài năng quân sự bẩm sinh, kết hợp với học hỏi từ sách vở, truyền
thống và thực tiễn, Đại tướng đã góp phần xây dựng và phát triển học thuyết
quân sự đặc sắc của Việt Nam, làm cơ sở cho mọi thắng lợi của lực lượng
quân sự cách mạng Việt Nam trong hai cuộc kháng chiến giành và bảo vệ
độc lập - tự do dân tộc. Hơn thế nữa, những thắng lợi vang dội đó đều gắn
liền với sự chỉ đạo, chỉ huy trực tiếp của Đại tướng, dưới sự lãnh đạo của
Đảng Cộng sản Việt Nam và của Bác Hồ kính yêu. Tác giả cuốn sách đã dày
công sưu tầm và nghiên cứu nguồn tư liệu thu thập được để khắc họa lên
chân dung một trong những vị Tướng xuất sắc nhất của lịch sử Việt Nam và
thế giới.
Tuy nhiên, độc giả có thể bắt gặp đây đó trong cuốn sách cách nhìn
nhận, đánh giá, diễn dịch một số sự kiện và nhân vật lịch sử khác biệt với
quan điểm chính thống của chúng ta cũng như một số chi tiết chưa chính
xác. Điều đó cũng dễ hiểu bởi lẽ, bất kỳ công trình nghiên cứu nào cũng đều
mang dấu ấn suy nghĩ cá nhân của tác giả. Và phải chăng, chính dấu ấn cá
nhân ấy làm nên nét khác biệt cho cuốn sách này, giữa vô vàn ấn phẩm viết
về Đại tướng Võ Nguyên Giáp và lịch sử hiện đại Việt Nam.
Xin trân trọng giới thiệu cùng bạn đọc.
Hà Nội, tháng 07 năm 2013

Lời giới thiệu cho bản tiếng Việt

Có thể nói Chiến thắng bằng mọi giá là một trong những cuốn sách đầy
đủ, chi tiết nhất viết về Đại tướng Võ Nguyên Giáp của người nước ngoài.
Cecil B. Currey - một sử gia quân sự - đã giúp người Việt Nam chúng ta làm
một công việc cần thiết và vô cùng đáng trân trọng: đó là khiến thế giới hiểu
về lịch sử - truyền thống Việt Nam, hiểu về đất nước - con người Việt Nam,
hiểu về vị tướng lĩnh tài ba của Việt Nam - Đại tướng Võ Nguyên Giáp - mà
theo đánh giá của ông là “thiên tài quân sự vĩ đại nhất thế kỷ XX và là một
trong những vĩ nhân của mọi thời đại”.
Ngay trong Lời mở đầu cuốn sách, Currey đã khẳng định một cách chắc
chắn: “Võ Nguyên Giáp là một thiên tài quân sự. Trong suốt sự nghiệp của
mình, ông vạch ra chiến lược, chiến thuật và nghệ thuật quân sự đã giúp đất
nước ông chiến thắng những kẻ thù mạnh nhất. Nghiên cứu những hoàn
cảnh, yếu tố nào đã giúp ông bộc lộ, phát triển tài năng hiếm có ấy chính là
chủ đề của cuốn sách này.” Dù tác giả đã nói trước với độc giả như vậy,
nhưng khi đọc cuốn sách chúng ta lại thấy nội dung cuốn sách đã làm được
nhiều hơn những gì tác giả mong đợi. Ngoài việc khắc họa, làm nổi bật
những sự kiện lịch sử tiêu biểu, những bước ngoặt trong cuộc đời Đại tướng
Võ Nguyên Giáp, Currey đã có những phân tích khá sắc sảo, thấu đáo để trả
lời cho câu hỏi: Tại sao Võ Nguyên Giáp lại trở thành một thiên tài quân sự
của thế kỷ XX? Tác giả đã phân tích, mổ xẻ theo nhiều quan điểm, nhiều
đánh giá khác nhau, từ những người trong cuộc đến những người ngoài cuộc,
từ những người thân, những người “cùng tuyến” đến những người đối đầu,
“khác tuyến” với Đại tướng Võ Nguyên Giáp. Currey đã thẳng thắn phân
tích những thất bại trong cuộc đời binh nghiệp của Đại tướng Võ Nguyên
Giáp. Và tất cả những điều đó để cuối cùng, Currey đi đến sự đánh giá về
người Anh Cả của Quân đội nhân dân Việt Nam: “Những thử thách mà
Tướng Giáp phải vượt qua đã khiến ông trở thành bậc thầy chiến lược, chiến
thuật và nghệ thuật quân sự… Tướng Giáp là chuyên gia hiện hữu vĩ đại
nhất về chiến tranh nhân dân...”
Đó là những đánh giá của một học giả nước ngoài dành cho vị Tướng
lĩnh vô cùng kính yêu của chúng ta. Còn bản thân tôi cũng như bất kể người
lính nào đã từng trải qua hai cuộc chiến tranh của dân tộc, thì những gì mà
Đại tướng đã làm có lẽ sẽ không bao giờ kể hết được. Còn nhớ trong chiến
dịch Tổng tiến công mùa xuân năm 1975, khi đơn vị của tôi và các đơn vị
bạn hành quân đến đèo Ăng-Bun (trên đường Trường Sơn) thì nhận được

bức điện của Đại tướng Võ Nguyên Giáp qua đài: “Thần tốc, thần tốc hơn
nữa, táo bạo, táo bạo hơn nữa, tranh thủ từng phút, từng giờ, xốc tới miền
Nam. Quyết chiến và toàn thắng!” Sau khi nghe xong mệnh lệnh đó của Đại
tướng Võ Nguyên Giáp, các chiến sĩ đều quên hết mệt mỏi, như được tiếp
thêm ý chí để hăng hái tiến về tiền tuyến. Thời điểm cuộc hành quân diễn ra
là vào mùa hanh khô, khói bụi mịt mù, đất đỏ phủ lên người như “tuyết”, có
đoạn bụi lầy gần một mét… Thế nhưng, khí thế sục sôi của những người lính
vẫn hừng hực, đoàn quân trùng trùng tiến ra tiền tuyến. Một chút kỷ niệm
nhỏ đó để thấy rằng Đại tướng Võ Nguyên Giáp không chỉ là vị Tổng tư lệnh
của quân đội nhân dân Việt Nam, mà hơn thế, cùng với Chủ tịch Hồ Chí
Minh và những nhà lãnh đạo tài ba khác của Đảng Cộng sản Việt Nam, ông
chính là nguồn động viên tinh thần cho toàn quân, toàn dân ta vượt qua
những năm tháng chiến tranh khốc liệt nhất.
Tên sách là Chiến thắng bằng mọi giá, nhưng không có nghĩa là cố
gắng giành thắng lợi bằng bất cứ giá nào, mà phải chiến thắng bằng sự khéo
léo, khôn ngoan nhất, chiến thắng với sự hy sinh, tổn hại ít nhất. Đó cũng
chính là nghệ thuật quân sự của Đại tướng Võ Nguyên Giáp, bởi trước hết và
trên hết ông là “một vị Tổng tư lệnh biết đau với từng vết thương của mỗi
người lính, biết tiếc giọt máu của mỗi chiến binh” (trích lời của Thượng
tướng Trần Văn Trà).
Trong cuốn Chiến thắng bằng mọi giá, độc giả sẽ không ít lần bắt gặp
những cách nhìn nhận, đánh giá khác biệt của Currey về lịch sử so với những
gì trước đây chúng ta vẫn nghĩ. Sẽ có không ít những tư liệu và quan điểm
mới mẻ mà chúng ta chưa biết. Và tất nhiên sẽ có không ít những nhầm lẫn,
những sự kiện thiếu tính chính xác, mà trong quá trình tiếp cận nguồn tư
liệu, bản thân tác giả cũng chưa kiểm chứng hết được. Vì thế, chúng ta nên
đọc cuốn sách với thái độ cởi mở tiếp nhận cái mới, song cũng hết sức cẩn
trọng trước mỗi đánh giá của tác giả.
Đây là một cuốn sách giá trị về lịch sử Việt Nam nói chung và về Đại
tướng Võ Nguyên Giáp nói riêng.
Một lần nữa xin được cảm ơn tác giả và xin trân trọng giới thiệu tới bạn
đọc.
NGUYỄN HUY HIỆU
Thượng tướng, Viện sĩ, Tiến sĩ Khoa học Quân sự

Lời giới thiệu cho bản tiếng Anh

Tôi rất quan tâm đến đề tài chiến tranh và đã viết về chiến tranh, vì vậy
tôi thấy cuốn sách của Cecil B. Currey: Chiến thắng bằng mọi giá vừa gây
ấn tượng vừa là một công trình quan trọng đối với tôi. Đây là một cuốn sách
về tiểu sử danh nhân đáng đọc, giúp người đọc khám phá và hiểu được
những phẩm chất quân sự của vị Tổng tư lệnh quân đội Bắc Việt, Đại tướng
Võ Nguyên Giáp. Tác giả giúp chúng ta hiểu được tại sao Tướng Giáp được
xếp vào hàng các danh tướng của thế kỷ XX. Cuốn sách miêu tả về cuộc
sống phong phú đầy ắp sự kiện với những bằng chứng sâu kín và riêng tư
nhất của ông từ khi sinh ra cho đến khi rút về cuộc sống lặng lẽ hiện nay tại
Hà Nội.
Tác giả Cecil B. Currey là một sử gia quân sự đáng kính. Cuốn sách này
của ông chứa đựng những kinh nghiệm quân sự và kiến thức có được trong
khi viết hai cuốn sách về Việt Nam trước đó: một cuốn tiểu sử của Tướng
Lansdale - một chiến binh nổi tiếng về chống chiến tranh du kích và cuốn
còn lại đưa ra mô tả gây tranh cãi về sự tự hủy diệt của quân đội Mỹ ở Việt
Nam.
Cuốn sách thứ ba này là kết quả của 5 năm nghiên cứu, tìm tòi, đi sâu
vào các bài phát biểu, huấn thị, diễn từ, luận văn quân sự đồ sộ của vị danh
tướng, tìm đọc các sách báo phong phú của Việt Nam và Mỹ liên quan đến
vấn đề, cũng như các chồng hồ sơ lưu trữ. Chính qua sự sàng lọc các cuộc
phỏng vấn với Đại tướng Võ Nguyên Giáp và các thành viên trong gia đình
ông, những đồng nghiệp, bạn bè chiến đấu của ông và cả những cựu địch thủ
người Mỹ của ông, Currey khắc họa chân dung một nhà lãnh đạo quân sự mà
tài năng khác thường ở chỗ biết tổ chức, biết kiên nhẫn nhưng có một ý chí
bất khuất, ở khả năng học hỏi và tài khéo thuyết phục hàng triệu đồng bào
cần phải chịu đựng để giành thắng lợi bằng mọi giá. Trải qua ba thập kỷ, Võ
Nguyên Giáp trước hết tạm thời liên minh với người Pháp đuổi người Nhật
ra khỏi Đông Dương rồi đánh bại các lực lượng hùng mạnh của Pháp và cuối
cùng là Hoa Kỳ. Vào cuối những năm 1970, quân đội của Võ Nguyên Giáp
đã đánh đuổi đội quân xâm lược phía Bắc.
Quân đội do Tướng Giáp thành lập bắt đầu từ con số 0 đã giành được
những chiến công đặc biệt đó. Ông đã sát cánh cùng với Hồ Chí Minh lật đổ
ách đô hộ nước ngoài, từ đó ông lập ra một đội quân lúc đó chỉ là một nhóm
nhỏ những người mới cầm súng không lâu, thiếu thốn trang bị và vũ khí. Bản

thân ông cũng chỉ được đào tạo sơ qua về quân sự nhưng ông cố tìm hiểu
lĩnh vực mới mẻ này từ những nguồn sách vở… Napoleon và các chiến dịch
của Napoleon đã gây cho ông niềm hứng thú nghiên cứu, giúp ông hoàn
thành chiến lược “phương Đông” của mình, tận dụng thiên thời, địa lợi, nhân
hòa và tiến hành những trận giao tranh liên tục để đánh bại các lực lượng
phương Tây đông quân hơn, trang bị mạnh hơn, có phản ứng mau lẹ dựa trên
một nền công nghệ tiên tiến.
Ở một số phương diện, người ta có thể nói Tướng Giáp đã biết cách vận
dụng chiến lược Nga khá hiệu nghiệm chống Napoleon. Thời đó, Napoleon,
chỉ nói riêng về mặt quân sự, là người chỉ huy, một thiên tài quân sự có tầm
vóc khổng lồ. Nhưng rút cục, ông đã thua trận, để lại đằng sau một nước
Pháp kiệt quệ và bại trận. Cuốn sách của Cecil B. Currey tỏ ra trung thực ở
chỗ tác giả đã chỉ đích danh những sai lầm của Tướng Giáp, với tư cách là vị
tướng cầm quân nhưng đôi khi phải thực hiện những quyết định của những
người có trách nhiệm trái với ý kiến của ông. Cuốn sách cũng khẳng định
một cách mạnh mẽ sự đánh giá của tác giả: Vị Tướng soái tối cao của quân
đội Việt Nam Võ Nguyên Giáp là một trong những tướng lĩnh vĩ đại trong
lịch sử. Đúng như tác giả đã ghi vắn tắt: “Giáp đã thắng”. Rõ rõ ràng là lý
do chủ yếu khiến Hoa Kỳ không thể thắng được ở Việt Nam, chính vì Tướng
Giáp không bao giờ cho phép Hoa Kỳ làm được điều đó.
JOHN KEEGAN
Sử gia quân sự người Anh

Lời mở đầu

Chiến thắng bằng mọi giá là cuốn cuối cùng của bộ ba cuốn sách viết
về Việt Nam mà tôi đã bắt đầu viết từ hơn 15 năm trước. Cuốn đầu tiên, Tự
hủy diệt (Self-Destruction, 1981) chỉ ra Hoa Kỳ đã thất bại trong nỗ lực biến
Việt Nam Cộng hòa thành một quốc gia độc lập không cộng sản. Thất bại
này phần lớn do thái độ và những thực hiện trong nội bộ quân đội Hoa Kỳ.
Quân đội đó không hiểu đối thủ, do đó không tìm thấy một chiến thuật thích
hợp để đương đầu. Đường lối quân sự của Hoa Kỳ phiến diện một cách đáng
xấu hổ và sai lầm rõ ràng. Quân đội Mỹ đã quá dựa vào công nghệ tiên tiến
và sử dụng một cách lố lăng hỏa lực của mình. Quân đội ấy hoạt động giống
như khi nó truy kích các đơn vị kẻ thù của các nước trong khối Warzaw qua
vùng đồng bằng trung tâm châu Âu. Quân đội ấy đã phớt lờ những lời kêu
gọi thay đổi từ nội bộ.
Những người chịu trách nhiệm về quân sự Mỹ, khi đó cũng như sau
này, không chịu thừa nhận mắc phải sai lầm ở Đông Nam Á. Người ta
thường giải thích về thất bại ở Việt Nam bằng một từ đã được quân đội Đức
sử dụng để nói về sự bại trận của mình trong Thế chiến thứ nhất 1914 - 1918
là Dolchstosslegende tức là “đánh sau lưng”, có nghĩa quân đội thua ở mặt
trận là do những can thiệp chính trị vào đường lối chiến tranh và những rối
loạn trong nội bộ đất nước. Thực tiễn đơn giản hơn: thảm họa quân sự ở Việt
Nam là do sự ngu ngốc của các sĩ quan cao cấp nhất ở chiến trường. Nó đã
trở thành công cụ dễ bị phá vỡ của chiến tranh.
Khi tôi viết về sự can thiệp quân sự thất bại của Mỹ ở Việt Nam, sự thất
bại càng trở nên rõ ràng hơn tất cả những gì nó vẫn được nói. Trong quá
trình tìm tư liệu để viết cuốn Tự hủy diệt, tôi thường xuyên bắt gặp dấu vết
hoạt động của một cá nhân bí hiểm, mơ hồ tại Đông Nam Á, Edward Geary
Lansdale. Ông ta đã gợi ý những cách tiếp cận khác tại Việt Nam có thể sẽ
đem lại sự thấu hiểu sâu sắc và giá trị: Lansdale thường chứng minh rằng
Hoa Kỳ, nếu đi theo một chiến lược khác, thích nghi hơn ở Phương Đông sẽ
có thể thắng. Đó là điều đã làm tôi say mê không dứt ra được. Tôi muốn biết
nhiều hơn nữa. Chúng ta có thể làm được gì khác ở Việt Nam để làm cho
chính sách của Hoa Kỳ ở Việt Nam giành được thắng lợi. Có thể Lansdale sẽ
tiết lộ cho tôi biết. Những cố gắng của tôi lên tới tột đỉnh trong cuốn sách về
Edward Lansdale nhan đề Người Mỹ lo lắng (The Unquiet American, 1988).
Khi Lansdale đề cập đến các nước thuộc thế giới thứ ba, ông thường

đưa ra ý kiến nên mở cửa và tạo nên sự tin cậy để chống lại cuộc nổi loạn
của cộng sản. Ông khuyên rằng mục tiêu chủ yếu của Hoa Kỳ là phải tranh
thủ những người địa phương. Một dân tộc bị cuộc cách mạng đe dọa không
thể tự cho phép chỉ dựa vào các cuộc hành quân. Chỉ với các cuộc hành binh,
sẽ không đủ sức đánh bại một kẻ thù quả quyết và dũng cảm. Lansdale là
một trong số rất hiếm người Mỹ trong thời của ông hiểu được bản chất kẻ
thù của mình.
CIA phái ông đến miền Nam Việt Nam từ năm 1954, tin tưởng vào khả
năng của ông có thể thiết lập được mối quan hệ với người châu Á. Ông đã
giúp đỡ, cố vấn cho Ngô Đình Diệm từ năm 1954 đến năm 1956 để đi những
bước đầu tiên hướng tới thành lập một chính phủ ổn định không cộng sản ở
miền Nam Việt Nam. Công việc sắp thành công đến nơi. Lansdale quả là
người khổng lồ đúng nghĩa trong hành động của các cuộc xung đột thời hiện
đại.
Không thể nghiên cứu con đường công danh của Lansdale nếu không
đối lập nó với những quan điểm của người lãnh đạo trứ danh ở miền Bắc là
Võ Nguyên Giáp mà chiến thuật, chiến lược của ông đã giúp đất nước ông
đánh thắng cả hai lực lượng mạnh nhất là thực dân Pháp và đế quốc Mỹ. Đây
chính là nền tảng cho cuốn sách cuối cùng này trong bộ ba cuốn sách về Việt
Nam.
Võ Nguyên Giáp là một thiên tài quân sự. Trong suốt sự nghiệp của
mình, ông vạch ra chiến thuật, chiến lược đã giúp đất nước ông chiến thắng
những kẻ thù mạnh nhất. Nghiên cứu những hoàn cảnh, yếu tố nào đã giúp
ông bộc lộ, phát triển tài năng hiếm có ấy chính là chủ đề của cuốn sách này.
Độc giả sẽ không tìm thấy ở đây những chi tiết về lịch sử Việt Nam cũng
như nhận thức của Mỹ về chiến tranh, hay bất kỳ phân tích nào về những
xung đột trong lòng xã hội Hoa Kỳ. Nhiệm vụ của tôi là điều chỉnh lại hồ sơ
và đưa ra quan điểm của người Việt Nam về cuộc xung đột ở Đông Nam Á
cũng như về vai trò của Tướng Giáp trong cuộc chiến đấu đánh bại người
Pháp rồi người Mỹ. Chỉ với sự đào sâu đó chúng ta mới hiểu được đầy đủ
kết cục của cuộc chiến cũng như hình thức chiến tranh mà Võ Nguyên Giáp
đã sử dụng hiệu quả.
Vị tướng tự học đó đã học nghệ thuật quân sự ngay trong thực tế khói
lửa của chiến trường. Trong suốt cuộc đời binh nghiệp của mình, ông đã
chạm trán với binh sĩ của Pháp, Nhật, Hoa Kỳ, Việt Nam Cộng hòa (chính
họ là những đồng bào, anh em ruột thịt ở miền Nam), Campuchia và Trung
Quốc. Có lẽ, không một vị tướng lĩnh nào đã chiến đấu chống lại nhiều kẻ

thù khác nhau và đã giành được nhiều thắng lợi như thế. Tuy nhiên ở
phương Tây, ông là con người tương đối bí hiểm. Bất kể ai nghiên cứu về
Tướng Giáp đều nhanh chóng phát hiện ra rằng gần như ông không được
nhắc đến tại Hoa Kỳ dù nhiều năm qua ông là kẻ thù chính của họ. Hầu như
không có bài viết nào về 20 năm quan trọng trong cuộc đời ông từ năm 1944
đến 1964, khi ông thành lập một lực lượng vũ trang sẽ làm lung lay nền
thống trị của Pháp ở Đông Dương và mở cuộc tiến công, giành thắng lợi ở
Điện Biên Phủ, tiếp đó sử dụng du kích để tiến công chính phủ được Mỹ ủng
hộ ở phía nam vĩ tuyến 17 và chuẩn bị đối mặt với quân đội hùng mạnh của
Hoa Kỳ. Về cuộc đời trước đó của ông, còn ít nguồn tài liệu hơn. Tệ hơn nữa
là có nhiều điều khẳng định sai lầm có mục đích hơn là đưa ra những đánh
giá đúng đắn, đầy đủ về Tướng Giáp. Cuốn sách này sẽ đưa ra sự thẩm định
chính xác và đầy đủ hơn về con người phi thường này.
Thật khó để mổ xẻ các chi tiết trong cuộc đời của Võ Nguyên Giáp,
ngay cả khi trò chuyện với những người quen biết ông cũng không cung cấp
được gì quan trọng. Như là một nét văn hóa, người Việt thường có thái độ
nghiêm mật một cách quá đáng. Họ thường giữ kín cuộc sống riêng tư của
mình, tránh để lộ thông tin với những người không quen biết và những ai tò
mò. Có lẽ họ nhớ lại những năm dài dưới ách thống trị thực dân và Phòng
Nhì của Sở Mật thám Pháp sục sạo khắp nơi dò la mọi chốn về những tin tức
của những ai gây nguy cơ cho nền đô hộ đó…
Tuy nhiên, một khối lượng thông tin vẫn có thể sẵn sàng được cung
cấp, những tài liệu Việt Nam xuất bản bằng tiếng Anh, nhiều bài viết khác
được bạn bè dịch giúp tôi, những văn kiện chính thức của chính phủ, những
công trình nghiên cứu dù gián tiếp nhưng hữu ích đã hướng tôi đến những
nguồn có thể sử dụng được, đó là không kể những người Việt Nam biết rõ
Tướng Giáp đã kể cho tôi nghe nhiều kỷ niệm về ông, những người Mỹ mà
tôi đã phỏng vấn về quá khứ từng dính líu đến tình báo Mỹ hay các cơ quan
của chính phủ mà hồ sơ của họ về thời kỳ đó đã bị lưu trữ suốt nửa thế kỷ
qua, cho tới những học giả trong lĩnh vực này đã vui lòng chia sẻ với tôi
những hiểu biết của họ.
Có lẽ, hữu ích nhất cho việc viết cuốn tiểu sử này là sự giúp đỡ của
chính Tướng Giáp, ông đã vui lòng cung cấp cho tôi nhiều thông tin dù còn
hạn chế về cuộc đời hoạt động cách mạng của mình. Tháng 12/1988 ông đã
đồng ý gặp tôi và cho phép tôi phỏng vấn ông. Khi trở về, tôi đã quyết định
viết cuốn sách này. Tôi trở lại Hà Nội vào tháng 12 năm sau. Đây là chuyến
đi thứ ba của tôi đến Việt Nam, dự định sẽ có những cuộc trò chuyện thường
xuyên với Tướng Giáp. Nhưng tôi đã không thể thực hiện được dự định này.

Mặc dù trong lời khai xin thị thực nhập cảnh tôi ghi rõ mục đích của chuyến
viếng thăm Việt Nam là phỏng vấn Tướng Giáp, ông Đào Huy Ngọc, Giám
đốc Học viện Quan hệ quốc tế của Bộ Ngoại giao cho tôi biết khi mới đến là
theo một “người có trách nhiệm ở cấp cao” - ông Ngọc không nói rõ tên - thì
không phải là dễ dàng được Tướng Giáp trả lời phỏng vấn. Sau cuộc gặp gỡ
với ông Ngọc, tôi rất khó khăn mới có thể gặp lại chính những người bạn mà
tôi đã được gặp trong các chuyến viếng thăm trước.
Tôi đã viết cho Tướng Giáp nhiều lần, các thư từ của tôi gửi đi đều
không có hồi âm. Tôi không biết có nên khiếu nại Bưu điện Việt Nam
không, hay người nhận thư của tôi được lệnh lờ đi không trả lời, coi như
không nhận được! Sau này tôi được biết thư từ của tôi đã không đến tay ông.
Nhưng cuối cùng tôi cũng cho ông biết được ý định của tôi. Ông nhớ ra và
biểu thị sự vui mừng vì theo lời ông, ông muốn mọi cuốn sách viết về ông ở
phương Tây phải được viết trung thực và nghiêm túc bởi một “nhà sử học có
lương tâm”.
Ông trả lời những câu hỏi của tôi và ông còn gửi cho tôi nhiều tấm ảnh
của ông cùng vợ và các con. Trên các trang viết mà tôi nhận được, ông kể
cho tôi nghe về gia đình, dòng tộc, quê hương, về những năm tháng đi học,
về niềm say mê với chủ nghĩa cộng sản từ rất sớm, về chuyện ông bị kết án
tù, chuyện ông làm nghề báo, về người vợ đầu và đứa con gái đầu lòng của
ông, thời gian ông dạy ở một trường trung học tư thục tại Hà Nội, lòng căm
thù thực dân Pháp khôn nguôi, ý chí quyết tâm đấu tranh cho nền độc lập của
Việt Nam, lúc ông bí mật sang Trung Quốc khi Chiến tranh thế giới lần thứ
hai bùng nổ và cuộc sống của ông tại vùng đồi núi phía bắc trong thời gian
kháng chiến chống Pháp.
Ông kể cho tôi nghe về chuyện thành lập đội quân đầu tiên, Đội Việt
Nam Tuyên truyền Giải phóng quân, chuyện những người của OSS (Office
of Strategic Services - Cơ quan tình báo chiến lược) trong những ngày cuối
của chiến tranh đã đến để làm việc với binh sĩ Việt Minh. Ông kể về người
vợ thứ hai và những đứa con của mình, về thôn xóm và cha mẹ ông. Ông kể
với ngôn ngữ giản dị đời thường chứ không phải như một người học vẹt về ý
thức hệ. Ông đưa ra một câu trả lời hóm hỉnh khi người ta nói đùa ông về bí
danh cũ. Ông nói về những đứa cháu nội, cháu ngoại.
Thế rồi, quên rằng ông đã thỏa thuận trước đó với tôi, ông từ chối
không trả lời thẳng những câu hỏi mà tôi đã nêu ra. Ông luôn ngỏ lời xin lỗi.
Ông cho biết ông đã đi thăm chỗ này chỗ khác, tham dự nhiều buổi lễ lạt,
nhiều buổi họp kỷ niệm lịch sử, để tang một người em. Cuối cùng ông thẳng

thắn giảng giải cho tôi. Ông đã cung cấp không ít tư liệu và dù sao những
câu hỏi mới của tôi đã “xuất phát từ những tư liệu không nghiêm túc, thậm
chí sai lạc và phản động”. Tuy nhiên ông vẫn tiếp tôi, đề ngày tự tay ký tên
vào bản thảo của cuốn sách này.
* * *
Tôi xin được bày tỏ lòng biết ơn đối với vị thống soái Võ Nguyên Giáp.
Ông, tất nhiên, là một trong nhiều người đã tham gia vào việc tạo nên cuốn
tiểu sử này. Tôi cũng xin cảm ơn những người, khá nhiều, đã tham gia vào
việc soạn thảo cuốn tiểu sử này. Bộ phận đỡ đầu việc nghiên cứu của trường
Đại học Nam Florida và Tiến sĩ Julia Davis, Trưởng khoa tiền nhiệm của
trường Đại học Khoa học Hành vi và Xã hội đã phái một trợ lý nghiên cứu
giúp tôi năm 1990. Các cơ quan lưu trữ Đông Dương ở Berkeley, California,
đã giúp tôi tìm hiểu thêm về thân thế và sự nghiệp của Tướng Giáp qua hồ sơ
lưu trữ của họ. Françoise Jean và Pascuele Lavendaire đã thẩm định một số
bản dịch. Virginia Gift đã giải đáp cho tôi nhiều thắc mắc, nghiên cứu các
tập lưu trữ và tìm cách để tôi gửi những câu hỏi đến tướng Võ Nguyên Giáp.
Rất nhiều người Việt Nam, hiện đang sinh sống ở Việt Nam và Hoa Kỳ
đã giúp tôi đi đến tận cùng dự định này, trong số đó phải kể ra Hồ Thị
Quang, Kim Dung Trần - Ngọc, hai chị em Hà Xuyên - Hà Mai, Trịnh Xuân
Lãng, Nguyễn Đăng Quang, Trần Minh, Đỗ Tín Nhâm, Nguyễn Đăng
Thuyên, Phạm Bình, Châu Phong, Bùi Tín, tướng Cao Pha, tướng Trần Công
Mân, Đinh Miên, Nguyễn Thăng Long, Nguyễn Quốc Hải và vợ, bà Hồ Thị
Xuân Hồng và người phiên dịch của tôi, người bạn đồng hành trong suốt
hành trình ở Việt Nam, người bạn và “em út” Lê Hồng Lâm đã làm việc tích
cực để cho cuộc viếng thăm thứ nhất và thứ hai của tôi ở đất nước Việt Nam
trở thành chuyện đáng ghi nhớ mãi. Ở cả Thái Lan và Việt Nam, tôi nhận
được sự giúp đỡ của nhiều người Thái có thiện chí như các ông Pradorn
Ucharatna, Yothin Piraphatanapong (Peter Johnson) và Vudhi Lenbury.
Tại Mỹ, các ông T. Edward Henley ở Tigard bang Oregon, Will
Brownell, Giám đốc Dự án Thư mục về Việt Nam tại Trường Đại học
Columbia và Đại tá John K. Brier, Giám đốc Điều hành phụ trách đón tiếp
khách quốc tế của Hội đồng Tampa Bay. Đặc biệt, Đại tá Brier đã giúp tôi
một việc vô cùng giá trị khi ông giúp tôi tiếp xúc với chuẩn tướng Vĩnh Lộc
của quân đội Việt Nam Cộng hòa (cũ). Tất cả họ đều góp cho tôi những ý
kiến bổ ích và mang lại những thảo luận đầy hào hứng.
Làm việc tại nhà ở California, tướng Vĩnh Lộc đã tham khảo nhiều bạn

bè, hội đồng hương Quảng Bình, đi hàng cây số để tìm tư liệu và bằng những
kiến thức rộng rãi của mình, ông đã giúp tôi hoàn thành cuốn sách. Ông bỏ
nhiều thời giờ để ghi lại trên giấy những hồi ức của ông, cuộc sống ở Việt
Nam đầu thế kỷ XX, phong tục tập quán và các truyền thống của triều đình,
những cuộc biểu tình vào ngày 1/5/1930, những biện pháp của cảnh sát
Pháp, thái độ của người Việt Nam đối với thực dân Pháp trước Chiến tranh
thế giới lần thứ hai, giáo dục tiểu học ở Việt Nam cách đây bảy thập kỷ, việc
xây dựng cơ sở vật chất và chương trình đào tạo ở Trường Quốc học Huế ngôi trường mà Võ Nguyên Giáp đã từng theo học, cảnh quan An Xá - quê
hương của Tướng Giáp, những kỷ niệm của chính bản thân ông về Tướng
Giáp và nhiều chi tiết khác nữa. Sự giúp đỡ của tướng Vĩnh Lộc đã vượt xa
mọi điều mong đợi và tôi chịu ơn ông nhiều lắm.
Sheila Simon-Derrwaldt, nữ trợ lý nghiên cứu của tôi đã giúp tôi nhiều
việc, đều đặn và mang tính chuyên nghiệp. Jennifer Bexley đã vẽ những tấm
bản đồ giúp độc giả hiểu dễ dàng hơn việc nghiên cứu về cuộc đời của
Tướng Giáp. Rồi những người đã đọc bản thảo của tôi như Carl Heymann,
Allison Kent Thomas, Earl H. (“Butch”) Tilford Jr., bác sĩ Libby AllisonWest và thiếu tướng Phillip B. Davidson và cả David G. Marr [một sử gia
nổi tiếng về Việt Nam] đã đọc và cho nhận xét về một số phần của cuốn
sách. Họ đã giúp tôi chỉnh lý cách viết để có một giọng điệu phù hợp. Những
nghi vấn đậm chất chuyên môn của họ đối với những ý kiến của tôi đã buộc
tôi phải suy nghĩ lại về nhiều vấn đề, thậm chí toàn bộ một chủ đề nào đó,
qua đó giúp tôi tránh mắc phải nhiều sai lầm. Nếu có những điều họ muốn
tôi nói đến nhưng lại không có trong cuốn sách, đó không phải vì tôi không
đánh giá cao những ý kiến đó hoặc không tôn trọng những điều họ đã nói ra,
mà rút cục chỉ chứng tỏ là chúng tôi đã thấy rằng giữa chúng tôi đã có sự bất
đồng quan điểm trên vấn đề này hay vấn đề khác.
Tôi cũng cảm ơn Joshua Bilmes của JABberwocky Literary Agency, và
Franklin D. Margiotta là người biên tập và Giám đốc của Nhà xuất bản
Brassey's Inc. đã không tiếc công sức và thời gian để cho chất lượng cuốn
sách được bảo đảm và ra mắt độc giả đúng thời hạn. Sau tất cả những giúp
đỡ tận tình kể trên, nếu cuốn sách còn bất kì thiếu sót gì thì đều chỉ do riêng
cá nhân tôi.
Cuối cùng tôi xin được nhắc tới với lòng yêu mến tha thiết và biết ơn vô
hạn đối với Laura Gene Currey, người vợ yêu quý của tôi đã khuyến khích,
cổ vũ tôi, tạo ra một môi trường thuận lợi, đầy tình mến thương trong mấy
năm ròng, để tôi hoàn tất cuốn tiểu sử này. Tôi thường xa lánh mọi người
xung quanh để vùi đầu vào công việc nghiên cứu, tìm tòi trong hàng đống tư

liệu sổ sách ghi chép và hay phải đi vắng luôn để rà soát, tra cứu, xử lý tài
liệu cho kịp thời hạn đã quy định. Laura không tiếc sức để giúp tôi khi có
thể. Khi không giúp được gì cho tôi, cô để tôi yên lặng làm việc. Đôi khi cô
còn chia sẻ với tôi biết bao nỗi lo toan buồn phiền vì chúng tôi hoàn toàn
thông cảm và gắn bó với nhau.
CECIL B. CURREY
Lutz, Florida
Tháng 10 năm 1995



PHẦN MỘT
An Xá
1911 - 1940


“Trở thành nhà cách mạng”

Người lính già ngồi ở hàng ghế sau, trên chiếc ôtô cũ kỹ sản xuất từ
thời Liên Xô (cũ), đưa mắt nhìn ra ngoài qua ô cửa kính khi người lái xe đi
chậm lại vì những ổ gà trên con đường lầy lội. Mặt ông bình thản, không lộ
chút cảm giác khó chịu nào vì đường xấu, tâm trí ông dường như đắm chìm
vào kí ức. Vị cựu Tổng tư lệnh Võ Nguyên Giáp đang trở lại Pắc Bó, một địa
điểm vùng cực bắc Việt Nam, chỉ cách biên giới Trung Quốc vài cây số. Đây
là nơi lần đầu tiên, chính ông và Hồ Chí Minh cùng làm việc với nhau vào
thời kỳ đất nước còn phải đấu tranh giải phóng khỏi ách thống trị của đế
quốc Pháp. “Những kí ức đó”, sau này ông viết, “không thể phai mờ”.
Sau chuyến đi xa khỏi biệt thự rộng rãi ở Hà Nội, ông nghỉ lại một đêm
tại thị xã Cao Bằng nhỏ bé. Người ta nghe thấy ông phàn nàn với giọng nhỏ
nhẹ. Ngày ngắn, chóng tối, đường xấu xe đi chẳng được bao nhiêu, chứ nếu
không có lẽ chuyến đi dễ chịu biết mấy! Buổi sáng lúc mọi người chuẩn bị
lên đường, sương mù mùa đông hãy còn phủ kín các triền núi cao, xe tới Hòa
An mà sương mù vẫn chưa tan hết. Giống như những kim tự tháp, các dãy
núi đá vôi vượt lên khỏi làn sương mù nhô lên trời cao.
Vị tướng già ngước mắt nhìn lên phong cảnh xung quanh. Ông kể lại:
“Có thể nói tôi thuộc từng ngọn núi, từng con thác, dòng sông, thị trấn xóm
làng vùng này. Phía trước là Phia But, ngọn núi cao nhất. Trên đỉnh có một
cái hồ tự nhiên. Theo truyền thuyết từ lâu lắm rồi có một nàng tiên giáng trần
đã đến tắm ở đây. Không may, người hạ giới nhìn thấy và nàng tiên không
thể quay về trời. Hàng năm trong mùa mưa, khi nước xuống, người dân
trong vùng quả quyết đã nhìn thấy một cô gái đẹp tuyệt trần cưỡi ngựa...