https://thuviensach.vn

Nhà Chử

Tô Hoài

vietmessenger.com

https://thuviensach.vn

1

Chiếc độc mộc cứ trùi trũi truồi xuôi. Nhập nhoạng tối, về đến một quãng
sông êm ả. Chử nằm ngủ, ghếch đầu lên mạn thuyền. Suốt đêm ấy đẫy giấc.
Đã qua những vùng lủa tủa đá lẫn với sóng. Không cần phải thấp thỏm đâm
vào đá thác.
Bỗng nhiên, đương hây hẩy gió may, chuyển ra gió giật. Giữa ban ngày, nổi
bão cạn. Trời tạnh mây mà đùng đùng, ù ù như sấm rền. Hai bên sông, gió
hung hăng bốc bay từng mảng rừng. Dòng nước đương miên man, chợt nổi
từng con sóng úp, sóng ngửa cao bằng đầu, rồi xoáy sâu xuống sâu tròn lông
lốc. Thuyền quay veo veo như chiếc lá tre được gió.
Chử nhỏm dậy. Lật đật, chân chèo, chân lái, chân đốc, chân mũi. Không lại.
Cái độc mộc như cây gỗ lăn xoay chong chóng. Chử đành nằm bám sạp
thuyền, mà vẫn lúc lắc, điên đạo. Bụng xoắn lại, nảy đom đóm mắt.
Bão cạn ba hôm liền.
Rồi lại chui vào một vùng trời nước phẳng lặng như không. Ngày ngày ròng
rã, ngẩng mặt lên, chỉ thấy xa xa một khoảng đất lở cách quãng viền cây
xanh mờ. Chử đoán đất dễ thường là bến. Chử tạt độc mộc vào. Cái bến
vắng chơ vơ không có cả đến một đàn le le hay lặn hụp bắt cá măng quanh
thuyền quanh lưới ở những quãng thường có người lội.

https://thuviensach.vn

Mấy nhà chài đương co ro đẩy mảng vào trong đồng xa. Chử gọi lại hỏi mới
biết từ dạo vỡ nước, cả bến đã chạy vào chân núi.
Nhưng cũng hỏi thăm được.
- Đã đến bến Tự Nhiên chưa, chư ông ơi?
- Ở đây cũng chỉ mang máng nghe có người nói cứ xuôi đến hôm nào gặp
vòng trăng tròn, hẵng hỏi thăm nữa. Còn xa.
Chử lại lặn lội trên dòng sông quằn quại đỏ xuộm. Có hôm thuyền va phải
xoáy trôi vào vùng nước quẩn. Sóng múa lên bốn phía, đánh thuyền lật mai.
Chử tuồi xuống nước, ngoi theo thuyền. Rồi tay chân quặp bụng thuyền, như
ôm cây gỗ. Mặc cho sóng dìm xuống, nhồi lên. Người và con thuyền chìm
nổi quanh những làn sóng bầm đỏ, dài dằng dặc. Chẳng còn thấy bờ phía
nào.
Không đạp ra khỏi được lớp sóng quẩn. Không nhìn đâu ra có cái ăn. Chợt
thấy lao xao, bàng bạc như cá đàn lượn qua. Rồi sóng lại oà đi. Đấy là
những cánh sóng chen nhau, không phải cá. Chử buộc chão ngang lưng rồi
lặn xuống. Hoạ may đáy sông tĩnh mịch, có con ốc nhồi, ốc tai voi... Nhưng
cũng chỉ thấy bóng nước vàng mờ trong mắt. Cánh bãi ngập nước, những
dây rợ cây hẹ nước, đám ngổ cạn, búi cói hoa mới chìm xuống, cá không
vào đến đây. Mà giả thử có lạc loài bọn cá nào đến tìm ăn, thì những con
lềnh đềnh to bằng chiếc thúng úp trắng bạch trên mặt nước, đôi mỏ dài như
cặp đũa cả chăm chắm chúc xuống rình khua khoắng, không một nhách cá
thoát nổi.
Chử lại phải ngoi lên, lật mai, bò vào lòng thuyền, ngồi thở hồng hộc. Một
lúc sau mới thuần mắt, nhìn ra. Nước lên đã ngập tận chân núi trước kia.
Khác hẳn trên ngược, dòng chảy rúc vào gờ đá, mất hút vào đá, ở đây chỉ
thấy mênh mang. Những con nước đuổi nhau, đè lên nhau, như những đàn
ngựa, đàn voi đỏ thẫm chồm dựng đứng.
Chử định thần nhìn kỹ bờ núi. Nhưng bơi vào, xa quá. Biết đâu chẳng lạc
sang dòng khác. Những con nước đã tràn khắp nơi, nhoà hết các ngả sông,

https://thuviensach.vn

cửa sông rồi. Có chắc được phía nước cờn kia là triền sông Cái? Mà phải ra
sông Cái, phải bám được sông Cái mới khỏi lạc. Cho đến hôm nào thấy
được trăng lên.
Chử định thần nhìn kỹ bờ núi. Nhưng bơi vào, xa quá. Biết đâu chẳng lạc
sang dòng khác. Những con nước đã tràn khắp nơi, nhoà hết các ngả sông,
cửa sông rồi. Có chắc được phía nước cờn kia là triền sông Cái? Mà phải ra
sông Cái, phải bám được sông Cái mới khỏi lạc. Cho đến hôm nào thấy
được trăng lên.
Cái thuyền chỉ còn là cây gỗ trôi sông, thỉnh thoảng Chử thò tay ra đẩy tránh
ngọn sóng. Đôi khi, chợt thoáng thấy một con vờ, một con cá lành canh,
Chử quơ nắm lấy, đưa lên miệng nhai cho đỡ đói lòng. Chẳng còn biết kén
chọn cá mú thế nào. Có lúc vớ nhầm, nuốt vội cả đám bọt rêu rễ cây sam
nước.
Thình lình, một ngọn sóng ập xuống. Chiếc độc mộc ngược lên ngang lưng
sông rồi đổ xuống. Nhưng Chử đã biết quấn chão quanh bụng người, bụng
thuyền từ hôm xuống đợt thác đầu tiên. Độc mộc lại úp mai xuống. Sóng
phá dữ quá, không lật lên được. Chử đành lại ngâm mình trong nước, toài
hai chân ếch, nhào ra. Cả người và chiếc độc mộc hũm xuống, lọt thỏm vào
xoáy lũ mới.
Có đến mấy ngày đêm mới trở ra được dòng cả. Sóng không lôi độc mộc
trôi quanh nữa, mà người và thuyền vừa chạm vào mép sóng, đã bị nước xiết
cuốn vun vút.
Nước vẫn đương lên ào ạt, chẳng trông thấy bờ bến nào hai bên. Suốt đêm,
Chử bơi bám thuyền, mắt mở căng. Giữa dòng bao la, có mỗi một con người
và một cây gỗ. Nếu như nước thong dong bình thường, Chử chỉ việc làm
như mọi khi. Lật cái độc mộc lại, chúm tay tát nước ra, lòng thuyền đã khô
ráo cho người ngồi. Nhưng con nước đương hung hăng. Chử và cái độc mộc
đành úp sấp, lăn lộn trong dòng nước lớn. Người bám vào cây gỗ rỗng, như
con nhái bén, lao lên lao xuống.

https://thuviensach.vn

Trông ra trước mặt, cả sau lưng, cả hai bên mông mênh. Nhưng, như thế,
Chử lại vẫn yên tâm. Dòng chảy xiết, cá sấu không thể đuổi theo. Giả thử có
đánh hơi được mùi người cũng không làm gì nổi. Nhưng còn con giải, con
thuồng luồng - những giống trăn nước ấy không sợ sóng, toài nhanh hơn
sóng. Không thể trằm mình dưới nước mãi, để làm mồi cho giải, cho thuồng
luồng. Ngồi trong độc mộc, Chử có thể rút dao lưng ra đâm thủng đầu cả
thuồng luồng, cả giải. Lội trong nước thế này, vướng víu như chân tay phải
trói, không đối phó được. Nhưng mà cơn nước đương triền miên lên, cũng
không biết ra sao.
Chử trông quanh quất, rồi lôi độc mộc rẽ sóng tạt về một bên. Đến chỗ nước
phẳng, sóng lớn chưa xô tới, Chử đội độc mộc lên rồi lật ngược, với tay té ù
nước ra, nhảy vào thuyền. Mặt trời lên đóng giữa đỉnh đầu, trông thấy một
vệt xanh xanh bên mép nước trước mặt. Chử khoả hai tay, cắm cúi bơi dấn
về phía ấy. Nhược lắm rồi. Cứ lên bờ ẩn, đợi cho cơn nước nguôi rồi mới lại
tính chuyện đi nữa được.
Mà phải kiếm ra cái ăn. Vào nơi ẩm thấp cũng dễ kiếm. Ở bùn, có ếch, có
chạch, có ốc hương, có trai. Trong bụi cây niễng có rắn hổ mang, hổ lục, hổ
bành - những thứ ấy đều ăn ngon. Chỉ ngại nơi đầm lầy cá sấu thường ra núp
rình mồi dưới bùn, khó nhìn ra. Nhưng Chử đã có con dao vẫn giắt trên vành
dây khố.
Phải, nghỉ cái đã. Hôm nào nước lặng, hẵng đi, đi cho đến hôm nào gặp
trăng lên. Ồ mà quên hôm trước không hỏi kỹ người bến trên. Một vòng
trăng hay mấy vòng trăng.
°°°
Bến Tự Nhiên! Bến Tự Nhiên! Bến Tự Nhiên ở đâu?
Những ngày còn lên năm, lên bảy, bố mẹ thường kể chuyện về bến quê. Chử
mơ màng tưởng cái bến Tự Nhiên ở trên khoảng trời cao xanh, chỗ bóng gốc
cây đa giữa mặt trăng. Đến năm mười ba, mười lăm, trong câu chuyện về
bến Tự Nhiên của bố mẹ, Chử nhìn thấy một vùng sông bãi, phía nào cũng
đông đúc đêm ngày thuyền bè vào bến ra bến, trên bờ đợt đợt nhấp nhô

https://thuviensach.vn

những mô cát vàng lẫn phù sa trắng hồng. Xa nữa, xanh rờn bãi ngô, bãi
khoai lang, củ từ, những bãi lúa và những bụi chuối ken khít thành rừng.
Vào mùa chuối chín, chim các nơi bay về liền cánh, rợp cả trời bến. Những
đàn gấu, đàn voi trong rừng sâu lũ lượt kéo ra bẻ chuối.
Rồi Chử lại nghe lời bố mẹ tha thiết:
- Con ạ, ông con vẫn ở bến Tự Nhiên dưới kia.
Chử hỏi:
- Ông ở bến quê với ai?
- Ông ở một mình.
Chử chưa bao giờ được gặp ông, lại tưởng tượng ra như đã nhìn thấy ông.
Tóc ông Chử bạc xoá, lơ thơ trên hai vai lực lưỡng. Mặt ông Chử đỏ bồ
quân. Ông Chử vác cỗ lưới đay. Ông Chử xách chiếc bê chèo, bước xuống
thuyền. Con thuyền đánh cá rời bến, thả ra giữa trời nước lồng lộng. Gió
bay, râu tóc ông Chử càng trắng phơ.
Bố Chử nói:
- Ngày trước, cả nhà ta đều ở bến dưới ấy. Đời con người trên sông nước,
mặt trời mọc ở một nơi, đến lúc mặt trời lặn đã lại đổi bến khác, lại khi sớm
tối chống sào đẩy thuyền đi thì sao đã đổi ánh. Nhọc nhằn thế chỉ vì cả đời
đuổi theo con cá, con mú, không lúc nào ở yên, mà vẫn chưa biết đến chỗ
nào cùng. Nhưng ông nói: có khó nhọc mới biết bay nhảy, thế mới là đời
người, các con ạ.
Bố trò chuyện với mẹ: mới sinh ra đã đi đường nước rồi, song vẫn chưa
tường dòng chảy này có bao nhiêu ngọn nguồn đổ vào nhau thành sông Cái,
con sông Cái từ đâu đến đây. Ờ nhỉ, phải rồi, dẫu cho trong thế gian có nơi
nước dữ nước hiền khác nhau, nhưng nơi nào cũng có cá, có tôm, chúng
mình hãy đi dò xem cho biết tận gốc con nước này.
Mẹ tần ngần nhìn ra cửa bến, rồi nói: vợ chồng ta hãy đi hỏi ông.
Phải đấy, bố mới nhớ ra, cả đời ông đã đứng đốc sào, tất ông biết.

https://thuviensach.vn

Ông nói rằng các con hẵng đi đi. Những người quê sông nước, chưa hề ở
yên một chỗ, việc sinh sống là thế. Nhưng không phải cái chí ấy ai cũng biết
thế, ai cũng làm được. Có người gặp sóng dữ, chỉ còn mẩu đuôi thừng buộc
con do 1 vào tay kéo chiếc thuyền bị bão đứt néo, thế là kệch, từ đấy chịu tho
2
, đành chỉ ẩn núp quanh quẩn một bến. Đời tao, nhát chèo cắt nước hồ như
chẳng thiếu đâu, thế mà vẫn chưa tới được hết các ngọn sông. Mới biết, đem
đo ra thì đời người ngắn hơn con sông nhiều. Các con ạ, sông Cái đây toả
nan quạt khắp các cõi đất nước, sông Cái với ta như thân thích ruột thịt, ta
phải thuộc mọi đường nước gần xa của con sông Cái. Các con cứ ngược
sông. Làm sao cho đến một khi nào, ở trên ấy, có tin về rằng ở tận nơi khe
đất đẻ ra nước ấy đã thành một bến như bến quê này. Khi ấy, tao sẽ lên chơi.
Các con đi đi...
Bố mẹ Chử và vô số trai gái làng đã ra đi.
Bao nhiêu ngày tháng, bao nhiêu cái vực cái thác, thác Ông, thác Bà, thác
Hủm, thác Giời ơi, thác Rắn, thác Thuồng luồng, không thể đếm xiết.
Rồi lại trôi nổi qua vô vàn cơn lũ. Những con lũ nhập lại, quằn quại, đặc sệt
bùn từ dòng phân thuỷ trên đỉnh núi quyện bùn đá sỏi, đá dăm, đá tảng ầm
ầm lăn xuống lấp hết các cánh rừng, thế mà khi đã vào dòng chảy lại hiền
hoà vào những nhánh sông êm đềm dưới kia.
Những ngọn thác, những con lũ, bao nhiêu cản trở đột ngột ngang trời,
tưởng không thể vượt qua. Nhưng rồi cũng trèo được sang bên này đỉnh lũ,
bỏ lại đằng sau tiếng thác gầm gào giữa rừng đã lủa tủa răng cá sấu. Không
hiểu làm thế nào qua được nơi hiểm ác đến thế. Trong lòng lại náo nức dồn
dập lên thác, ngọn lũ đã sừng sững trước mặt.
Không mảy may nao núng.
Một ngày kia, bố mẹ Chử đã tới được nơi nước chảy quanh đá, nước đọng
thành vực. Mùa kiệt, chân không bước chuyền bờ qua từng mặt đá tảng.
Rồi, có người đi trước, tất cả người theo, càng đông. Chẳng bao lâu, vùng
trời nước khuất nẻo ngọn nguồn ấy đã hoá một xóm bến nhà sàn chi chít.

https://thuviensach.vn

Thuyền lưới, thuyền câu đậu kín mặt nước. Người vượt thác, xuống thác qua
lại, từ đấy được nơi ghé chân mà thổi đống rấm đỏ lửa sưởi.
Ngày tháng như nước chảy. Chử đã lớn. Bố Chử gọi Chử, bảo:
- Nay con đã nên người, con hãy về bến quê thăm ông rồi thưa với ông: Ông
ơi! Bố con cháu đã theo được chí ông. Rồi con kể chuyện ở trên này ông
nghe.
Cha mẹ sinh ra Chử trên sông nước. Sóng gầm con bú. Sóng hú mẹ ăn. Chử
lặn ngòi ngoi nước từ lọt lòng. Chử chưa biết bến Tự Nhiên ở phương nào,
nhưng từ thuở bé, câu chuyện về nơi quê bến xa xôi kia đã ghi tạc như một
khắc khoải, một nhắc nhở vào lòng Chử.
Có phải càng đi xa càng nhớ quê? Chử không biết quê, nhưng nghĩ thế. Chử
thầm ơn bố mẹ đã cho Chử về nơi bố mẹ Chử đã từng ở, nơi bố mẹ đã nghe
lời ông, bây giờ Chử được bố mẹ bảo về lạy ông, thưa ông, chuyện với ông.
Thoắt thôi, đêm ngày lênh đênh ghềnh thác. Mỗi lần qua một ngọn đá lủa
tủa, rợn như cái bẫy chết người, Chử kêu lên:
- Ôi, bố mẹ ta ngày trước đã từng vượt trên đỉnh thác này.
Nhớ những cái thác sau cùng. Chiếc độc mộc vừa bập vào chân đá, đã trôi
băng. Chẳng mấy chốc, những dãy núi, đỉnh núi đen thẫm đã âm u lùi lại.
Nhưng những rặng núi, những ngọn núi khác lại nhô ra. Có lúc núi lừng
lững xùi ngang mặt, tưởng không còn lối qua. Nhưng, ô hay, thuyền lao tới
đâu, đường nước lại mở toẽ ra dưới chân. Ngoảnh lại, núi đã khép kín sau
lưng từ lúc nào.
Từ lúc nào, chiếc thuyền độc mộc trôi trên làn nước phẳng lì. Chử đứng mũi,
khua lên khoảng trời quang trên đầu chiếc sào hóp. Mấy hôm nay mới lại
được có lúc thảnh thơi thế.
Bỗng nghe mặt nước vang lại tiếng ồn ào. Thoạt đầu, tưởng tiếng sấm trên
khoảng không âm xuống. Nhưng không, trời vẫn xanh vời vợi. Tiếng gầm từ
đằng xa ngược nước đưa lại, hung hăng như cơn sóng ngầm dưới mái

https://thuviensach.vn

thuyền. Càng xuống, gầm gào càng dữ. Hay là núi đổ. Giữa mùa nắng gắt,
núi sập vùi kín cả những cánh rừng quanh, vang động xuống tận đáy nước.
Nhiều khi tự dưng thế.
Nhưng quanh Chử vẫn lặng yên. Trông ra, trời nước vẫn liền nhau xiên
ngang một dòng phẳng lì. Thế mà chiếc độc mộc cứ lao xuống, tiếng dội
như sắp lôi đứng cả thuyền lên.
Khi không, giữa dòng nước lại đột lên một chỏm đá xanh ngắt. Một cái thác
nữa. Dòng chảy lại dạt xuống, mỏm đá nhô lên thành một vai núi. Rồi một
dãy núi dựng ngang mặt Chử, cắt đôi mặt nước. Con sông bị chặt khúc,
vùng vằng lao thẳng cánh vào núi, bọt nước bốc lên một làn sương phủ mờ.
Nước xiết, tiếng kêu, tiếng gào, tiếng gầm rú, như tiếng ốc đinh tai, từ trong
đá trong nước vang ra, không lúc nào ngứt hơi.
Con độc mộc băng băng đâm vào đấy.
Chử vẫn bình tĩnh. Mặc dầu thuyền Chử đã xuống nhiều thác, nhưng chưa
đâu thác trổ kín mặt nước lạ lùng thế này. Khói sóng dày đặc, không nhìn ra
mỏm đá đỉnh sóng. Chỉ nghe tiếng ầm ầm vang rền tận đằng kia thật xa.
Chưa biết được thác này dài đến đâu.
Những đuôi sóng trong thác giội ra, rập rềnh, lắc lư muốn đánh lật chiếc độc
mộc. Chử vẫn đứng chăm chắm giơ sào rình chống vào vách đá.
Chử chẳng lạ các thác nước. Trên nguồn, mỗi quãng một thác. Suốt ngày,
chui rúc trong nước thác kiếm ăn. Nhất những khi trở trời, vào mùa cá vượt
thác vật đẻ. Cá ngoi trắng bạc như sóng đánh. Cá nhảy hụt không rạch
xuống được, nhan nhản chết phơi nắng trên thớt đá. Cá lạc vào các khe trong
dòng thác, như vào bẫy. Mùa lũ chẳng phải đi đâu chém cá, chũm cá. Chỉ
việc vào thác nhặt chốc lát đã được hàng khiêng. Nhà nào cũng quanh quẩn
kiếm cá thế. Cá phơi làm cái ăn để dành suốt nửa năm rét mướt đương tới.
Lại còn thác nào kinh hơn nữa!
Độc mộc đã lao sát gờ đá. Thoáng nhanh, Chử nhìn luồng nước xiết. Chử
đưa mắt lựa quãng cho độc mộc vào dốc. Chử ngồi thụp xuống, thò chiếc

https://thuviensach.vn

sào dò nước rồi chống vào tảng đá ngay trước mặt, giúi nhanh con thuyền
chui vào mái nước. Vùng xoáy vòng tròn, sủi ngầm sôi vờn quanh mép đá.
Cả chiếc độc mộc, trong nháy mắt, mất hút vào trong tiếng nước gào thét
rợn tai.
Con thuyền lăn lộn giữa dốc đá. Chử ngồi ngay ngắn, thoăn thoắt múa sào,
đâm, đẩy các vách núi, hai bên, dưới lòng. Có lúc ngụp giữa làn nước.
Tưởng cả người cả thuyền đã tan tành. Một chốc, lại thấy thình lình ngoi ra
dưới kia. Chử vẫn y nguyên, cánh tay gân nổi cuồn cuộn, như nối vào chiếc
sào chống vào đá, đẩy lách thuyền đi.
Biết bao nhiêu lần len lỏi, chui qua suốt rặng núi mọc giữa dòng nước. Xung
quanh, sóng nước sùng sục phun lên, hộc ra tia ra khắp các khe. Vướng ống
đá, lỗ đá, nước tức hơi, rít như cả nghìn con đười ươi, con cá sấu cùng hú
lên, như những hồi ốc tù và rùng rợn, liên miên.
Đến quãng ấy ngặt nghèo nhất. Vẫn điềm nhiên như lúc thoạt vào thác, Chử
dạng đầu gối tựa lườn thuyền, vai bóng nhoáng, không biết mồ hôi hay ánh
nước. Chử đặt dọc con sào, tay bám chắc hai mạn, giữ thuyền thẳng, mắt
chăm chắm. Sóng liên tiếp vật thuyền vào đá. Nhưng không thể hắt được
người ra. Vụt một cái, chiếc độc mộc bị hất từ lưng núi xuống, giữa tiếng đá
lăn, tiếng nước rú theo.
Chiếc thuyền rơi, như chiếc lá ngõa rụng rồi lại lừ lừ trôi trên dòng phẳng
lặng. Nhìn lại, rặng núi dựng ngang mặt sông đã lùi lại sau lưng. Từ trên
cao, nước đổ xuống trắng như mưa rào riêng giữa núi. Tiếng gầm thét dữ dội
vẫn đuổi theo. Nhưng những tiếng ghê rợn lúng túng vướng trong mưa, xa
dần. Chỉ còn bóng núi xanh đen toả trên mặt nước.
Trông ra, đã thấy mặt trời đỏ lừ từ từ gác núi.
Chử nhìn lại, rồi chắp tay vái lên:
- Ngày trước, bố mẹ đã vượt cái thác chết người này lên ngược. Nhờ phúc
bố mẹ, nay con đã về qua được bình yên.

https://thuviensach.vn

Rồi Chử giong thuyền vào núp trong một vòm hang đá chân thác. Nghỉ đêm
đầu tiên trên dòng sông êm ả về đồng bằng.
°°°
Nhưng dòng sông êm ả không phẳng phiu mảy may. Lại qua bao nhiêu ngày
mới về được tới đây. Chử ngoi ngóp tạt ngang có đến quá nửa buổi, giạt
được vào bờ, lại vướng trên những ngọn xoan cao. Mặt nước xuống, trơ ra
vùng bãi cây xoan ngập đã thối hết vỏ, vàng khè lẫn bùn bám tận ngọn. Chử
leo trên cây xuống, lục lọi trong bùn vồ mấy con cá bống, con ếch ăn tạm.
Dấu vết những cái nhà từ mép nước lên đồi chỉ còn lỗ chỗ cọc. Nước đã
cuốn hết. Người chạy cả vào ven núi.
Chử nghỉ lại ngay trên bãi bùn một đêm rồi kéo thuyền ra. Lại lênh đênh
xuôi.
Dòng sông sau cơn lũ đã thu vào lòng, mặt mũi con nước cạn mới hiền từ
man mác sao. Chử nằm ngủ cả ngày trên thuyền. Khi đói, thò tay xuống
nước, nắm trúng lưng con cá ngão môi đỏ sẫm. Chử xé cá, nhai. Con thuyền
truồi xuôi miên man.
Buổi chiều, mặt trời nhuộm vàng bóng nước rồi lặn xuống. Chử cũng ngủ
luôn theo mặt trời. Mơ màng, nghe nước óc ách quanh đầu, tưởng như với
tay ra nắm được ngôi sao hôm lóng lánh ngang chân nước.
Một hôm, dòng sông lại mênh mang hẳn ra trước mặt Chử. Chẳng trông thấy
bờ phía nào. Không nhìn rõ đấy là những tảng mây trắng đùn lên chân trời
hay các con nước từ xa đến. Dòng chảy các phía đến đây đổ cả vào sông
Cái. Ba bốn cửa sông mở ra, nước xô nhau nguồn lên, cao vồng, mù mịt.
Nước và mây, và chân trời lẫn nhau, uốn một vệt cao thăm thẳm.
Chử đoán không phải là những con lũ lại lên. Chỗ này, các dòng sông giao
nhau. Có phải đã đến bến quê ở cửa sông đây. Không có nhẽ. Chưa tới kỳ
vầng trăng tròn trên đỉnh đầu. Những người ở bến trên đã dặn Chử đến vòng
trăng ấy...

https://thuviensach.vn

Nhưng dầu dãi trong nước đã nhiều ngày, chưa lên bờ, Chử quyết định vào.
Nước còn to, tạt sang, thật khó nhọc. Thuyền đảo quanh những làn sóng
xoáy váng vất lắc lư cho đến vàng mặt trời mới trông thấy tà tà trước mặt,
không biết làn cây hay bãi lau.
Rồi rõ hơn, một lằn dài xanh thẫm. Không phải núi - vật xanh thấp rồi mờ
dần như khói như sương. Chử đẩy thuyền vào.
Chiếc độc mộc trườn qua bãi phù sa đỏ lầy lội. Trông lên, thấy nối nhau như
lưng voi, một dãy đồi cọ um tùm. Những tàu lá tròn xoe lủa tủa khía nhọn
xanh rợn mắt. Lúc còn ở ngòi sông, chưa thể nhìn rõ được ra đấy bóng rừng,
bóng khói, bóng trời chiều.
Trong rừng có khói, chắc có người ở. Chử kéo chiếc độc mộc dựng chếch
vào lưng đồi rồi bước lên. Bóng Chử cao nhớn, vai và tóc ướt lướt thướt.
Mỗi bước Chử lại nhận ra quang cảnh làng xóm ở đây khác lạ trên ngọn
nước.
Dưới mỗi đám cây cọ, có những mái nhà sàn. Nhà nhà chen chúc như tổ
chim quanh gốc cọ. Người đi lại ríu rít như chim về tổ. Mặt trời chiều còn lơ
lửng trên mặt nước, toả ánh như chiếc đuôi công óng ánh, rực rỡ. Người lũ
lượt từ các cánh bãi về trong đồi. Tiếng nói rạn rỡ, vang vang. Đàn trâu bồn
lồng lên, tiếng nghé gọi mẹ nghé ngọ vọng vào thung lũng. Không phải trâu
rừng, nhưng chẳng biết đàn trâu được lồng về các quả đồi có nhà ở hay chạy
xuống vũng bùn đỏ ven bờ có nhiều trâu đang vùng vẫy đầm mình dưới ấy.
Đâu đây, tiếng chó sủa lắc rắc. Chó mừng người ngoài bãi về hay tiếng giận
dữ mắng mỏ đàn trâu đuổi nhau. Khi hoàng hôn nhá nhem, làng xóm ở đâu
cũng nhộn nhịp vội vã.
Trên khoảng bãi trống giữa mấy chiếc nhà sàn, có đám người đương xúm
đông. Chử trông thấy một cây tre dài đặt trên hai cọc cao. Một con gấu hay
con hươu bị trói bốn vó treo ngược lên đấy. Hình như mới bị chọc tiết, con
vật đương được hạ xuống đống rơm, khói thui đã bốc xanh um. Cả mấy quả
đồi toả khói cuồn cuộn lẫn tiếng trẻ reo. Dễ thường lúc chập tối trên đồi nào

https://thuviensach.vn

cũng có đám thui con hươu con nai. Tiếng ốc tù và gióng giả gọi người đến,
người về. Những con chó chạy lên dốc xuống dốc sủa cuống lên.
Bỗng trông xuống chân đồi, thấy một người lạ đương đi lên. Người ấy trần
trùng trục, đóng khố một, sợi thừng thắt lưng buộc con dao. Người dưới
sông lên, mà lại giắt dao đi rừng khác kiểu cách người các bến ở đây.
Chử đứng lại, chấp hai tay:
- Lạy các cố! Tôi từ trên ngọn nước về.
Một ông lão quay ra, nhìn Chử, rồi hỏi:
- Ở ngọn nào đấy?
Chử nói:
- Tận chỗ cái đất đẻ ra cái nước đầu ngọn sông Cái. Ở chỗ không phải mưa
rào một cơn một ngày mà mưa suốt một mùa. Cơn mưa đậu giữa đỉnh núi,
xối nước trắng trời trắng đất, xoá hết ngày đêm. Lũ cát, lũ bùn, lũ đá từ các
triền thẳng đứng lao xuống, ngập cơ man cánh rừng rồi ào ra. Tôi đã theo
những dòng chảy ấy về tới đây.
- Xa quá, xa quá!
- Bố mẹ tôi đã vượt trăm nghìn con thác lên đến đấy mà chẳng biết xa, các
cố ơi!
Một ông lão bước tới, hỏi:
- Cháu về đâu bây giờ?
Chử đáp:
- Đến ngoài kia rồi thuyền rập rềnh không biết theo ngả nào. Cháu phải vào
đây hỏi.
Một người nói:
- Chỗ đất lành này, các con sông con quây quần vào sông mẹ, to lớn lên gấp
bao nhiêu, chẳng thuộc nước chẳng biết đằng đi đâu.

https://thuviensach.vn

Chử hỏi:
- Cố cho hỏi thăm đây đã đến bến Tự Nhiên chưa?
Mấy người quanh đấy nhìn nhau, như hỏi.
Một người gật gù nhớ dần ra, thủng thẳng nói:
- À, mấy ngày nữa, gặp một bãi nổi giữa sông. Lại hỏi thăm mới được.
Không biết đấy đã đến chưa. Người ở đây cũng chưa ai đến bãi ấy bao giờ.
- Ông Chử tôi ở bến Tự Nhiên.
Có người ngơ ngác hỏi lại: bãi Tự Nhiên a? Rồi kể rành rọt ra vẻ biết rõ, bãi
ấy đã gần chỗ nước trong nước lợ, chỗ lòng sông nối lòng hồ với bể Đông,
các giống cua vào ở đấy được ăn lá ngổ thơm và cỏ bình bồng. Thịt cua hồ
thơm béo nhất các cõi, ngon hơn cả cua đá, cua hương. Giống cua hồ ấy
cũng lạ, cứ mùa lạnh ra ở bể, mùa mát trở về hồ. Có nhẽ vì đổi nước trong
nước mặn mà thịt cua quý, thơm ngọt như thịt mía. Thế nên có thứ mía vừa
giòn vừa ngọt gọi là mía cua. Phải vậy đấy, phải vậy đấy.
Một tiếng cắt ngang:
- Bàn dày bàn mỏng đâu đâu thế, người ta hỏi thăm bến nhà ông Chử cơ mà.
- Thế ư?
- Nhà Chử à?
Ông lão nghễnh ngãng khi ấy mới cất tiếng.
- Ông Chử, không biết lão có biết không, nhà ông Chử... ông Chử...
Rồi nói:
- Lão chưa được đến bến nhà Chử. Nhưng ở sông nào mà chẳng có người
biết tiếng công đức ông Chử. Con người ấy đã đặt chân lên những nơi xa
chưa ai đến. Ai qua lại bến này cũng kể về cái ông lão Chử, đến đâu cũng rủ
người ta đi xem mặt mũi con nước.
- Thế chắc đúng ông tôi rồi.

https://thuviensach.vn

Trong đám, có tiếng xuýt xoa:
- Cháu ông Chử đấy a, con nhà nòi cũng khác. Lá gan phải thế nào mới dám
vượt ghềnh xuống thác tận nguồn về đến đây.
Mọi người cùng reo lên ồi ồi:
- Con cái nhà Chử! Càng hay, càng hay! Hẵng nghỉ chân lại bến này ít lâu.
Kể chuyện ông cháu bố con nhà người đã lặn lội những đâu cho làng nghe
cái đã. Ở chơi đây.
Lửa thui con nai đã ánh rừng rực. Mặt trời xuống lưng núi từ lâu mà ai nấy
vẫn tưởng mới nhá nhem. Người đến chơi đông khắp bãi từ lúc nào.
Ông lão bảo Chử:
- Đợi thui con nai đoạn rồi ta đánh chén với chúng họ. Vui lắm.
Tối hôm ấy, Chử nghỉ lại nhà ông lão. Ngoi ngóp bao nhiêu ngày, ăn cái
tanh cái rêu, giờ mới lại được dùng miếng cơm. Nhiều người cùng đến ăn
uống, ngồi chật nhà. Mấy khi có khách lạ từ các con nước xa về đến.
Xóm bến trên đồi, nước ngập vừa rút, ễnh ương chẳng chuộc rầm rĩ trong
các rộc bùn quanh đồi. Tiếng uôm oạp, tiếng chó sủa lắc rắc. Chẳng biết
những con chó bực mình vì nhiều tiếng chân người đi đêm khác mọi khi hay
chó sủa hóng hơi với đám ễnh ương, chẫu chàng.
Đến khuya, ông lão kể chuyện sự tích bến này. Thì ra cũng là người sông hồ
các nơi tụ hội lại.
Đời trước, còn trú ẩn dưới mái đá chân núi. Con cháu đông, người cứ ở
nhích dần ra. Đã lâu rồi. Già cả như lão mà cũng chỉ nghe kể thế, không thể
rõ những nhà nào đã đến ở đây mấy đời. Khi lão còn trẻ, trông sang đồi bên
kia, đã thấp thoáng nhà. Bây giờ, cả ngoài ven sông, thuyền bè đông như
nấm cỏ gặp mưa bụi. Người mới đến càng ra công trồng xoan, trồng mít,
trồng cau, trồng cọ, cây rừng chi chít lẫn cây nhà.
Dòng sông và bến bãi khăng khít khác nào chiếc vòm đá trên mình sên,
không bao giờ rời nhau. Sông nước và con người cũng như các vì sao trên

https://thuviensach.vn

trời. Ở xuôi hay trên ngược, đâu đâu đều được thấy các ngôi sao sum họp
đời đời ở một khoảng không ấy. Cũng như thế, trên kia nguồn giữa núi cao,
dưới vách núi, chỗ nào bờ sông cũng viền ra một bờ cát bến nước. Người ở
bến trên ghềnh đá, trước nhà tất có con hươu, con hổ đi qua ra uống nước.
Đôi khi, người lội ra giữa dòng đuổi cá, vác về con trắm dài như chiếc đòn
ống, cao hơn đầu người. Cá suối vốn bé nhỏ thịt chắc lẳn không có mỡ, cá
trắm vượt thác, thường lực lưỡng đến thế. Của rừng của sông tràn trề, quanh
với tay đâu cũng lấy được.
Ông lão nói:
- Đất sông bãi vắng núi, đã có rừng quanh nhà. Này này ở những nơi được
thấy vết chân con voi, bến nước voi uống, bãi phẳng voi nằm, của sông của
rừng chẳng bao giờ thiếu. Đến khi nước lên, quanh đồi ngập lụt tưởng chết
đói lại hoá được của sông mỡ màng dâng tận ngõ. Con rùa, con giải, con ếch
thịt thơm đến thế nào mới ăn đấy. Dòng sông Cái qua các cõi, đưa của sông
đến nuôi người, có khi con sông kia sinh ra người cũng nên.
Ông lão ngồi im một lúc lâu. Bóng ông lão lặng tờ như tạc lên những cây gỗ
xếp làm vách sau lưng. Rồi ông lão lẩm nhẩm nói một mình. Ông lão đương
dần dần nhớ ra. Ông lão nói một mình:
- Lão nhớ rồi, lão đã gặp ông Chử. Ngày ấy, cái chân sắt chân đồng này của
lão ngày ngày mấy lượt bơi đứng sang ngang như chạy bộ, có gì mệt nhọc
đâu. Bao nhiêu người từ đâu đâu về ở bến này. Ừ, mà tôi đã gặp lão Chử.
Lão ấy cũng như tôi. Mà ngày ấy ai chẳng thế. Ai cũng háo hức đi khắp mọi
nơi, ai cũng đi. Thôi thì đầm hồ, ngọn nguồn nào cũng mò mẫm đến. Đương
nô nức tranh lèo giật giải thế mà rồi tôi chịu hèn hơn người ta. Ấy là cái khi
cùng nhau về đây lập bến, ở bến này. Cũng chỉ muốn ghé ít lâu nên bến nên
thuyền rồi lại đi. Thế nào mà rồi mưa rào xuống, thuồng luồng vỡ tổ về
nhiều quá. Cả cá sấu, cả hàng đàn những con giải. Mình mới cậy sức, lội
suốt đêm đánh nhau với bọn thuỷ quái. Đến gần sáng, chỉ nhãng một chớp
mắt, con cá sấu đã bị tôi dìm xuống vẫn hăng máu ngóc lên. Cá sấu quào
vào mặt tôi. Tôi mất một bên má, một bên tai, tai tôi bị nghễnh ngãng dần.

https://thuviensach.vn

Con cá sấu chết, nhưng thế cũng là tôi thua nó rồi. Từ đấy, tai điếc đành ngồi
xó lều trên bãi cát thế này.
Ông lão càng nói càng thì thầm thấp giọng xuống đến lúc tiếng chỉ thoang
thoảng như gió. Ông lão đương nói chuyện với mình. Chử ngước lên, ngắm
vóc dáng ông già đẹp lão, tóc bạc bồng bềnh bay như tơ. Chử mới trông thấy
giữa bên má nhăn nheo, vạc một vết sẹo dài, sâu hoắm. Cái sẹo ăn lên, mất
cả một vành tai.Chử nghĩ đến những vẫy vùng ngày trước của ông lão. Đánh
thuồng luồng, cá sấu cả đêm, thế mới ghê. Không, ông lão không thua. Các
cụ thật tài giỏi. Chử lại càng nóng ruột muốn đi ngay để về gặp ông Chử.
Ông bây giờ ra sao?
Những người trai, những đám con gái đến đầy nhà, trò chuyện hết đêm. Chử
nói từ ngày xuôi chưa gặp bến bãi đâu đông vui như đây.
Một người nói:
- Thế vậy ở lại đây với bến ta.
Ông lão chỉ lặng im, vì tai điếc hay ông lão đương nghĩ gì. Chử nhìn người
trai bến và không trả lời. Nhưng trong bụng nghĩ: mới bơi có một quãng
sông đã chúi đầu ở yên, ông ta, bố ta không ai như thế, không được thế.
Tiếng vạc ăn đêm trên sông về kêu giữa khoảng trời sáng đục trên mặt nước
chảy nôn nao, nghe rõ mồn một. Đàn le le đi kiếm ăn sớm, bay là là trên
bóng nước. Một con bói cá lao ngang qua, réo quéc một tiếng rồi vút lên
cao. Đàn diệc, phất phơ chiếc lông mũ dài trên đầu chắc đã lội bùn mò ăn từ
tảng sáng, lúc ấy đã lả tả từng con một bay lên đứng nhấp nhô trên ngọn
những tàu cọ. Không vững chân ở, những chiếc lá cọ trơn tuột, lại vỗ cánh
bay vươn ra đậu ngoài cồn cát. Những gợn sóng nhỏ xô nhau trong nước,
tiếng ríu rít con le le, con cốc ríu ran trong làn sương mỏng đang tan. Những
tiếng tinh mơ của con sông vừa thức dậy.
Ông lão nhìn ra, thở dài:
- Sắp sáng rồi.

https://thuviensach.vn

Chử lúi húi đặt ống mai lên bếp để lam cơm. Đống lửa giữa nhà vẫn đỏ đều
suốt đêm. Những người thức chuyện với Chử lúc khuya, giờ còn nằm ngủ
lăn lóc quanh những chân cột cạnh đấy.
Ông lão đã buộc xong chiếc lá cọ, rồi xuống chân đồi trát bùn, lấy đầy nước
đem lên treo giữa đống lửa. Sớm nào, ông lão cũng thức từ tơ mơ, giã chè
đun nước ngồi uống đến sáng bạch.
Chử đến cầm cái bát vấu tre nước chè tươi đặt trước mặt ông lão nghễnh
ngãng.
Ông lão hỏi Chử:
- Đi bây giờ à?
Chử đáp:
- Ông ơi! Bố tôi dạy tôi câu hát rằng:
Ông bà gốc gác
Một đốt một cành
Cành cây một gốc
Tàu lá một cuống
Ăn cơm một mâm
Uống nước một bàu
Bố tôi lại nói: con nước biết quyến cát làm doi, con người đi đến đâu cũng
vẫn nhớ có tổ, đấy mới là con người ta. Tôi xin ông lão cho tôi về tìm ông
tôi.
Có lẽ vẫn chưa nghe tỏ, ông lão điếc lặng im. Những ống cơm lam xong, gác
đấy. Còn làm một bữa cá chày nướng đã. Mọi người xung quanh đã dậy cả.
Lại nhiều người khác mới đến. Ban ngày ban mặt ai nấy mới trông rõ Chử
người cao to, vạm vỡ, đứng bằng đầu cây cọ đương tuổi. Khuôn mặt rạng rỡ,
cười nói như hoa nở. Mới nhác nhìn, ai cũng sinh quyến luyến ngay. Đám
con trai xúm xít quanh.

https://thuviensach.vn

Chử nhìn ra sông, nói:
- Này trông con sông Cái nức tiếng của cõi ta kia, anh em ta muốn ngược
xuôi cưỡi trên dòng nó lúc nào chẳng được. Cứ hễ tôi nhìn thấy sông, lúc
nào cũng chỉ thèm bay nhảy. Nhưng phải làm xong những điều bố mẹ dặn
đã. Rồi cũng có ngày lại qua đây.
Câu hẹn của người khách trẻ vừa ra khỏi miệng, thế mà đã bay xa. Người
các xóm kéo đến đông nữa.
Chử đeo ống cơm lam, đứng lên. Có lẽ bây giờ ông lão mới biết Chử sắp đi.
Ông lão nắm chặt cánh tay Chử, rồi lại buông ra:
- Ừ, thế thì cháu cứ đi.
- Vâng ạ.
Chử phăng phăng vác cái độc mộc thả xuống mặt nước bùn cát đỏ rợn, đẩy
ra. Một lát, người và con thuyền man mác giữa dòng. Chẳng bao lâu, đã vào
mênh mang.
°°°
Đêm, lại đêm trên sông.
Biết được đâu trời đâu nước. Vòm sao lóng lánh thinh không và cả trong
tiếng sóng óc ách. Thuyền và người bọc trong ánh sao. Chỉ còn có dòng
chảy miên man.
Người đi sông nước ngửa mặt trông trời.
Trời nắng sao chìm
Trời mưa sao cháy
Mây đầy trời thì mưa...
Sao đầy trời thì nắng...
Ngày ngày trông trời đất.

https://thuviensach.vn

Bất giác, Chử nhìn lại. Chẳng thấy gì. Đã mấy lần Chử nhìn lại thế. Cả lúc
trời đã tối thui. Những làng bến trên đồi. Đã lâu, Chử mới lại trò chuyện với
nhiều người và được nghe cụ già kể chuyện sông hồ nhiều nơi đến thế.
Con sông càng xuống xuôi, bờ càng xa lăng lắc, bình bồng mãi đâu. N...