https://thuviensach.vn

https://thuviensach.vn

https://thuviensach.vn

Hình vẽ do phòng vẽ “Lịch sử Việt Nam bằng tranh” thực hiện
Họa sĩ thể hiện: Tô Hoài Đạt, Lâm Chí Trung, Lương Định Quốc.
biểu ghi biên mục trước xuất bản do thư viện KHTH TP.HCM thực hiện
General Sciences Library Cataloging-in-Publication Data
Thời nhà Lý / Trần Bạch Đằng chủ biên ; Tôn Nữ Quỳnh Trân, Lê Văn Năm biên soạn ; họa sĩ
Nguyễn Quang Cảnh ... [và nh.ng. khác]. - Tái bản lần 1. - T.P. Hồ Chí Minh : Trẻ, 2015.
316 tr. : minh họa ; 24 cm. - (Lịch sử Việt Nam bằng tranh ; T.4).
1. Việt Nam -- Lịch sử -- Triều nhà Lý, 1010-1225 -- Sách tranh. I. Trần Bạch Đằng. II. Tôn Nữ
Quỳnh Trân. III. Lê Văn Năm. IV. Ts: Lịch sử Việt Nam bằng tranh.
1. Vietnam -- History -- Lý dynasty, 1010-1225 -- Pictorical works.
959.7023 -- dc 22
T449

https://thuviensach.vn

Lời giới THiệu

Công trình Lịch sử Việt Nam bằng tranh ra đời nhằm mục đích
giới thiệu lịch sử nước nhà một cách ngắn gọn, sinh động, có hệ
thống qua những truyện kể súc tích và bằng những tranh vẽ minh họa.
Bộ sách tranh nhiều tập này cố gắng phản ánh con người và lịch
sử Việt Nam theo đúng tiến trình lịch sử với không gian, văn hóa, y
phục, tính cách phù hợp với từng thời kỳ, giai đoạn lịch sử.
Bộ Lịch sử Việt Nam bằng tranh dự kiến sẽ thực hiện xuyên suốt
từ người cổ Việt Nam của các thời đại đồ đá, đồ đồng đến thời Hùng
Vương dựng nước; trải qua hàng ngàn năm Bắc thuộc đến thời kỳ độc
lập tự chủ của Ngô, Đinh, Lê, Lý, Trần, Lê, Nguyễn và cuối cùng là
hai cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ vừa qua.
Bộ sách chia thành nhiều tập, mỗi tập viết về một thời kỳ hay
một nhân vật, một vấn đề tiêu biểu của thời kỳ đó. Mỗi tập có cấu
trúc độc lập riêng nhưng hài hòa trong một tổng thể chung là Lịch
sử Việt Nam. Trong quá trình biên soạn, các tác giả còn chú ý thể
hiện các đặc điểm văn hóa, lễ hội, phong tục tập quán tiêu biểu của
từng thời kỳ lịch sử.
Công trình này là nỗ lực chung của các họa sĩ, các cán bộ nghiên
cứu của Viện Khoa học Xã hội tại thành phố Hồ Chí Minh và Nhà
xuất bản Trẻ - Thành phố Hồ Chí Minh.
Đây là bộ Lịch sử Việt Nam bằng tranh đầu tiên của nước ta được
thể hiện với mục đích và yêu cầu trên, nên trong quá trình biên soạn
chắc không tránh khỏi những sơ xuất. Ban biên soạn và Nhà xuất
bản Trẻ mong được sự góp ý của bạn đọc gần xa.
Thành phố Hồ Chí Minh
Trần Bạch Đằng

https://thuviensach.vn

https://thuviensach.vn

Ngày mồng 1 tháng 10 năm giáp Ngọ (1054), vua Lý Thái Tông
băng hà. Ngôi vua được truyền cho con trai trưởng là Thái tử Nhật
Tôn. Nhật Tôn còn có một người em trai là hoàng tử Nhật Trung.
Hoàng tử Nhật Trung vốn là người hiền hậu, lại không có ý tranh đoạt
ngai vàng nên Thái tử Nhật Tôn lên ngôi một cách thuận lợi, được cả
hoàng gia lẫn triều thần ủng hộ.

7

https://thuviensach.vn

Sách sử không ghi rõ mẹ của Nhật Tôn tên thật là gì, chỉ biết bà
mang họ Mai. Tương truyền, trước khi mang thai Thái tử, bà nằm
mộng thấy mặt trăng rơi vào bụng. Ngày 25 tháng 2 năm Quý Hợi
(1023), Thái tử Nhật Tôn chào đời tại cung Long Đức vì lúc này vua
cha vẫn đang là Thái tử. Năm năm sau (1028), Lý Phật Mã lên ngôi
(tức vua Lý Thái Tông), bà Mai được lập làm Hoàng hậu, Nhật Tôn
được lập làm Thái tử. Đến khi Nhật Tôn lên ngôi vua, bà Mai được
tôn làm Linh Cảm Thái hậu.

8

https://thuviensach.vn

Nhật Tôn vốn là một cậu bé thông minh, từ nhỏ đã hiểu kinh sách,
biết âm luật và giỏi binh thư, võ lược. Lớn lên, Nhật Tôn thường
được vua Thái Tông sai cầm quân đi đánh dẹp những cuộc nổi loạn.
Quân của Thái tử đi tới đâu thì chiến thắng tới đó nên uy danh của
Nhật Tôn ngày càng lớn. Thêm nữa, do sống ở cung Long Đức, gần
gũi với nhân dân lao động suốt hai mươi bảy năm nên Nhật Tôn rất
được lòng dân chúng.
9

https://thuviensach.vn

Là người luôn đề cao sức mạnh dân tộc, muốn đất nước ngày càng
lớn mạnh nên khi vừa mới lên ngôi, Lý Thánh Tông liền đổi tên nước
ta từ Đại Cồ Việt thành Đại Việt, mở ra một kỷ nguyên Đại Việt kéo
dài đến 750 năm (cho đến đầu thế kỷ 19, cụ thể là năm 1804, dưới
triều vua gia Long, tên nước mới đổi thành Việt Nam).

10

https://thuviensach.vn

11

https://thuviensach.vn

Trong mười tám năm trị vì (1054-1072), vua Thánh Tông đã thay
đổi niên hiệu năm lần*, phần nhiều là để đánh dấu một sự kiện quan
trọng nào đó. Như năm Mậu Thân (1068), khi châu Chân Đăng dâng
vua hai con bạch tượng (voi trắng) quý, vua đổi niên hiệu thành Thiên
Huống Bảo Tượng. Hoặc vào tháng 7 năm Kỷ Dậu (1069), vua lại đổi
niên hiệu thành Thần Võ để nhắc nhở cho mọi người biết sức mạnh
của Đại Việt.
* Đó là các niên hiệu Long Thụy Thái Bình (1054-1058), Chương Thánh Gia Khánh
(1059-1065), Long Chương Thiên Tự (1066-1067), Thiên Huống Bảo Tượng (1068),
Thần Võ (1069-1072).

12

https://thuviensach.vn

Do đã sống gần gũi với dân gian một thời gian dài,
đã từng thấy nhiều cảnh đói rét, oan uổng, bất công từ
chốn thị thành đến miền thôn dã nên Lý Thánh Tông
rất hiểu nổi khổ của dân chúng và từ đó, người rất
thương dân. Ngay khi mới lên ngôi, vua Thánh Tông
đã cho các cung nữ trong cung Thúy Hoa được trở về
quê quán, được lấy chồng, sinh con, sống cuộc sống
bình thường như bao cô gái khác.

13

https://thuviensach.vn

Sau đó, vua lại cho đốt bỏ những hình cụ dùng để tra tấn tội nhân.
Từ đây, tù nhân không còn bị tra khảo tàn nhẫn để lấy lời khai nữa.
Không những vậy, vào những năm đại hạn, mất mùa, lo rằng dân
chúng sẽ bị đói rét, vua Thánh Tông lại thường cho mở kho lấy lúa,
tiền, vải chia cho dân nghèo.

14

https://thuviensach.vn

Một hôm, giữa trời đông rét mướt, chạnh lòng nghĩ đến các tù nhân,
vua Thánh Tông bèn bảo:
- Trẫm ở trong cung, sưởi lò than thú*, mặc áo hồ cừu** mà còn rét
như thế này huống chi những tù phạm bị giam trong ngục, bị gông
cùm trói buộc, ngay gian chưa rõ, cơm không đủ no bụng, áo không
phủ kín thân, gặp một cơn gió bấc thổi, nhỡ rét quá mà chết thì thật
là thương lắm.
Rồi nhà vua truyền lệnh cho quan Hữu ty phát cho tù nhân chăn
chiếu đầy đủ và cho ăn một ngày hai bữa. Từ đấy số tù nhân chết vì
đói rét giảm hẳn.
* Lò sưởi đốt bằng thứ than làm từ xương động vật.
** Áo hồ cừu là loại áo làm bằng lông chồn, nhẹ và ấm.

15

https://thuviensach.vn

Lại thương những người vì kém hiểu biết mà phạm tội, vua còn sửa
đổi, giảm nhẹ một số hình phạt đã ghi trong bộ Hình thư dưới thời vua
Lý Thái Tông. Năm 1055, trong một lần xét án ở điện Thiên Khánh,
có công chúa Động Thiên đứng hầu bên cạnh, vua Thánh Tông đã
chỉ vào công chúa mà nói:
- Trẫm yêu dân cũng như yêu con trẫm vậy, hiềm vì trăm họ có kẻ
không hiểu biết, tự dấn thân vào đường phạm pháp mà phải tội, trẫm
lấy làm thương xót lắm.
16

https://thuviensach.vn

Và vua ra lệnh:
- Từ rày về sau, tội trạng bất kể nặng nhẹ cũng khoan thứ* bớt đi!
Đến năm 1071, vua Thánh Tông còn định ra lệ cho phép người
mắc tội trượng hình** có thể dùng tiền để chuộc tội. Tuy nhiên, những
người phạm trọng tội mà bị xử tử hình thì không được hưởng bất kỳ
ân xá nào, kể cả khi vua có ban lệnh đại xá toàn thiên hạ.
* Hành động có tính khoan dung và tha thứ.
** Hình phạt bị đánh bằng trượng.

17

https://thuviensach.vn

Bên cạnh đó, để các quan phụ trách xử án luôn giữ được sự công
bằng, trong sáng, vua Thánh Tông quyết định cấp lương bổng thật
hậu cho họ. Các quan cao cấp trong tư pháp như Sĩ sư Ngụy Trọng
Hòa và Đặng Thể Tư được cấp mỗi tháng 50 quan tiền, 200 bó lúa
và cá muối. Còn mười viên ngục lại thì mỗi tháng lãnh 20 quan tiền,
100 bó lúa.

18

https://thuviensach.vn

Vua Lý Thánh Tông là người thích đi thăm thú dân tình ở khắp
nơi. Vua đã đi thăm hầu hết các châu huyện trên cả nước, kể cả những
vùng rừng núi xa xôi như châu Lạng. Khi thì vua đi xem nông dân
gặt lúa, khi thì đi xem ngư dân đánh cá. Khi đó, vì chưa có con trai
để lập làm Thái tử nên vua còn hay đi cầu tự tại những nơi dân gian
cho là rất linh thiêng.
19

https://thuviensach.vn

Năm 1062, vì đã bốn mươi tuổi mà vẫn chưa có người thừa kế ngai
vàng nên vua Thánh Tông buồn bực, thường đi du ngoạn cho khuây
khỏa. Một hôm, vua đi qua làng Thổ Lỗi (gia Lâm, Hà Nội ngày
nay), thấy có ngôi chùa đẹp liền ghé vào thăm. Thấy xa giá nhà vua
đi tới, dân làng đổ xô ra xem, chỉ trừ một người con gái mải mê hái
dâu cạnh một gốc cây lan là không mảy may để ý đến đấng thiên tử.
20

https://thuviensach.vn

Vua ngạc nhiên, cho mời cô gái đó đến. Thấy nàng ăn nói lưu loát,
thông minh, lại xinh đẹp, nết na nên vua đưa nàng về cung, cưới làm
vợ, đặt tên mới là Ỷ Lan*. Bốn năm sau, Ỷ Lan sinh được một hoàng
nam. Vua Thánh Tông vô cùng mừng rỡ, đặt tên con là Càn Đức,
phong làm Thái tử, còn Ỷ Lan cũng được phong làm Nguyên phi**.
* Ỷ Lan có nghĩa là dựa vào gốc cây lan.
** Nguyên phi đứng đầu hàng phi, chỉ đứng dưới hoàng hậu.

21

https://thuviensach.vn

Các quan lại trong triều khi đó có nhiều người tài giỏi,
nổi bật trong đó có Thái sư Lý Đạo Thành. Ngay từ khi
mới lên ngôi, năm 1054, vua Thánh Tông đã phong cho
Lý Đạo Thành chức Thái sư và Lý Đạo Thành giữ chức
này trong suốt mười tám năm Thánh Tông trị vì đất nước.
Lý Đạo Thành tuy theo đạo Phật nhưng lại đề cao những
tư tưởng của Nho giáo như lòng trung thành tuyệt đối với
đấng thiên tử, tôn trọng sự “chính danh” tức là mỗi người
đều phải làm đúng chức phận của mình để “vua ra vua”,
“tôi* ra tôi”, “cha ra cha”, “con ra con” thì xã hội mới có
kỷ cương, gia đình mới có nề nếp.
* Tôi ở đây có nghĩa là bề tôi dưới quyền của vua.

22

https://thuviensach.vn

Mùa thu năm Kỷ Hợi (1059), để chỉnh đốn tác phong làm việc của
quan lại cho trang trọng hơn, vua Thánh Tông đã cấp cho các quan
trong triều mũ phốc đội đầu* và giày da. Từ đấy các quan khi vào chầu
vua phải đội mũ và đi giày. Đến năm 1063, vua Thánh Tông lại đặt
thêm lệ tung hô, chúc tụng nhà vua. Khi vào yết kiến, các quan phải
xướng lên câu “Thánh cung vạn phúc”** rồi quân sĩ đồng thanh hô theo.
* Mũ phốc đầu là mũ cánh chuồn.
** “Thánh cung vạn phúc” có nghĩa là nhà vua được muôn phước.

23

https://thuviensach.vn

Ải Chi Lăng ngày nay. Ảnh: Vi Hồng Tuyên

giống như các vua đời trước, vua Thánh Tông đối xử với các quan
đứng đầu các châu vùng biên giới rất mềm dẻo nên rất được lòng họ.
Các quan châu mục này vẫn thường dâng lên vua những sản vật quý
của địa phương. Ở vùng biên giới, châu Lạng là châu rộng nhất và
quan trọng nhất vì nó nằm án ngữ trên con đường bộ từ Trung Quốc
sang Đại Việt*. Châu Lạng lại có động giáp là lớn nhất, nằm ở phía
nam ải Chi Lăng - một cửa ải hiểm yếu. Từ vua Thái Tổ, Thái Tông
đến vua Thánh Tông, tất cả đều rất ưu ái châu này.
* Châu Lạng nay là tỉnh Lạng Sơn và một phần tỉnh Bắc Giang.

24

https://thuviensach.vn

Vua Thái Tông từng gả công chúa Bình Dương cho quan Châu mục
châu Lạng là Thân Thiệu Thái. Công chúa sinh hạ được người con trai
là Thân Cảnh Nguyên. Sau này, Cảnh Nguyên trở thành một chàng
trai thông minh, tài giỏi, được nối nghiệp cha làm Châu mục. Năm
1059, trong một chuyến đi săn ở sông Nam Bình thuộc châu Lạng,
vua Lý Thánh Tông đã đến thăm công chúa Bình Dương.
25

https://thuviensach.vn

Tại đây, nhà vua đã gặp Cảnh Nguyên và rất mến mộ chàng trai tài
trí này. Bảy năm sau (1066), khi người con gái yêu của vua là công
chúa Thiên Thành đến tuổi cập kê, vua gả nàng cho Thân Cảnh Nguyên.
Họ Thân từ đấy càng trung thành với nhà Lý và trở thành phên giậu*
chắc chắn trong việc chống quân Tống xâm lược sau này. Nhờ chính
sách kết thân ấy mà lòng dân miền núi đều hướng về triều đình.
* Phên giậu hay rào giậu - chỉ sự che chắn ở biên cương.

26

https://thuviensach.vn

Vua Lý Thánh Tông còn xây dựng lực lượng quân đội hùng mạnh,
chia làm hai loại. Loại thứ nhất là quân Cấm vệ có nhiệm vụ bảo vệ
nhà vua, hoàng gia và kinh thành. Trước đây, dưới thời vua Lý Thái
Tông, toàn thể quân Cấm vệ được chia làm mười đơn vị, mỗi đơn vị
được gọi là quân. Mỗi quân là 200 người, có cả lính kỵ binh và lính
bắn đá. Thời vua Lý Thánh Tông cho tăng thêm sáu quân nữa, tất cả
là mười sáu quân.

27

https://thuviensach.vn

Quân Cấm vệ đều khỏe mạnh, giỏi võ nghệ và rất trung thành với
nhà vua. Trên trán mỗi người đều thích ba chữ Thiên tử binh*. Ngày
thường, họ đóng trại xung quanh kinh thành, khi vua đi đâu xa thì họ
đi theo bảo vệ vua. Khi đất nước có loạn, họ sẽ là những người lính
đi trước, dũng cảm xông pha mũi gươm, ngọn giáo để bảo vệ vua và
triều đình.
* Tức là binh lính của nhà vua.

28

https://thuviensach.vn

Loại quân thứ hai thì không có quân số nhất định. Đó là những
người dân ở trong độ tuổi đi làm lính nhưng mỗi tháng chỉ lên đơn
vị một lần, gọi là đi phiên. Thời gian đi phiên không lâu. Hết phiên
lại về quê làm ruộng. Loại quân này đóng ở các châu quận, không có
lương, chỉ có cấp chỉ huy vì phải thường trực ở doanh trại nên được
cấp lúa và vải. Hệ thống quân đội như vậy vừa đảm bảo quân số lại
đảm bảo nguồn lực cho sản xuất nông nghiệp.
29

https://thuviensach.vn

Bấy giờ, thanh thế nước Đại Việt rất lớn, các nước nhỏ như Chân
Lạp, Chiêm Thành vẫn thường sang tiến cống. Ngay cả đối với nhà
Tống ở phía bắc, vua Lý Thánh Tông vẫn giữ thế bình đẳng, đôi khi
còn tỏ ra lấn lướt nữa. Tuy vậy, một năm sau khi vua lên ngôi, nhà
Tống sai sứ sang phong cho vua làm Quận vương, nhà vua cũng chấp
nhận để duy trì mối giao hảo.

30

https://thuviensach.vn

Hai năm sau, nhân dịp ở vùng rừng núi có người bắt được hai con
thú lạ, vua bèn sai Viên ngoại lang Mai Nguyên Thanh đem sang
biếu vua Tống, nói rằng đây là con kỳ lân*. Triều đình nhà Tống ngỡ
ngàng vì kỳ lân vốn chỉ là một con vật huyền thoại, không ai biết
được thực hư như thế nào.
* Kỳ lân trong bộ “tứ linh” tượng trưng cho thánh nhân và được tưởng tượng hình dáng
gần giống con sư tử. Có lẽ ở đây Lý Thánh Tông muốn ngầm ý nói với vua Tống rằng
Đại Việt đã có thánh nhân?

31

https://thuviensach.vn

Triều đình nhà Tống cho rằng đó không phải kỳ lân nên rất tức
giận, muốn gây hấn Đại Việt nhưng một viên quan là Tư Mã Quang
ngăn lại:
- Ta chưa chắc chắn rằng đây là kỳ lân thực hay giả. Nhưng nếu
quả con lân thực mà xuất hiện không đúng lúc cũng không phải là
điềm lành. Còn nếu đúng là con lân giả, ta làm lớn chuyện thì càng
khiến cho người phương xa có dịp cười ta thôi!
Vì thế, để giữ sĩ diện, nhà Tống đành phải ngậm bồ hòn làm ngọt*,
giả lả, tặng quà cho sứ giả rồi làm lễ tiễn về.
* Quả bồ hòn gần giống quả nhãn, có vị rất đắng. trước kia chưa có xà phòng, dân
chúng thường dùng quả này để giặt quần áo. Thành ngữ “ngậm bồ hòn làm ngọt”
để chỉ trạng thái miễn cưỡng phải chấp nhận một chuyện không vừa lòng.

32

https://thuviensach.vn

Với quan lại nhà Tống ở các vùng đất giáp biên giới Đại Việt,
vua Thánh Tông càng tỏ ra lấn lướt. Mùa xuân năm Canh Tý (1060),
có một băng cướp chạy từ châu Lạng của Đại Việt sang huyện Như
Ngao của nhà Tống. Quan Châu mục châu Lạng là Thân Thiệu Thái
- chồng của công chúa Bình Dương - đã không ngần ngại đem quân
vào nước Tống để truy bắt bọn cướp. Kết quả là Thân Thiệu Thái đã
bắt được toàn bộ băng cướp và nhiều nguời liên quan, thu giữ nhiều
trâu bò, của cải.
33

https://thuviensach.vn

Trong số những người bị bắt có lẫn một viên quan nhà Tống là
Dương Bảo Tài. Triều đình nhà Tống sai sứ đến ung châu đàm phán
với nhà Lý. Vua Thánh Tông cũng sai sứ tới ung châu. Sứ thần nhà
Tống đem nhiều của cải ra đút lót cho sứ của Đại Việt và nhờ mang
thư của nhà Tống về dâng lên vua Thánh Tông. Trong thư, quan nhà
Tống xin vua Lý trả lại Dương Bảo Tài nhưng vua Thánh Tông không
đồng ý, nhà Tống cũng đành phải chịu, không dám gây hấn.
34

https://thuviensach.vn

Dù biết Thánh Tông không dễ dàng nghe lệnh mình nhưng nhà
Tống vẫn phong thêm chức tước cho vua Đại Việt. Năm giáp Thìn
(1064), vua Tống phong cho Lý Thánh Tông là Đồng bình chương
sự. Năm Đinh Mùi (1068) lại phong là Nam Bình vương. Tuy không
dám ra mặt gây chiến tranh nhưng nhà Tống vẫn âm thầm nuôi ý định
xâm chiếm Đại Việt. Cùng lúc ấy, ở phía nam Đại Việt, vua Chiêm
Thành cũng đang muốn tấn công nước ta.

35

https://thuviensach.vn

Vua Chiêm Thành khi đó là Chế Củ (Rudravarman iii) đã ra sức
chuẩn bị lương thực, vũ khí, rèn luyện quân lính, có ý muốn dựa vào
nhà Tống mà đánh Đại Việt. Chế Củ cho người sang cống nhà Tống
phương vật* để xin thần phục và xin mua ngựa. Vua Tống nhân cơ
hội này muốn kết liên minh với Chiêm Thành mà xâm lăng Đại Việt
nên đã tặng vua Chiêm Thành một con ngựa bạch nhưng lại chỉ cho
phép người Chiêm Thành mua lừa ở Quảng Châu.
* Sản phẩm của địa phương.

36

https://thuviensach.vn

Để đánh tan liên minh Tống - Chiêm Thành, vào mùa xuân năm Kỷ
Dậu (1069), vua Thánh Tông quyết định tự mình cầm quân đi đánh
Chiêm Thành. Để đề phòng những kẻ có ý cướp ngôi trong lúc mình
vắng mặt ở kinh thành, ngày 5 tháng 3 năm ấy, vua Thánh Tông đã
cho cử hành lễ thề trọng thể tại sân Long Trì*. Vua Thánh Tông còn
phong cho Lý Thường Kiệt làm Đại tướng quân, lãnh ấn tiên phong,
kiêm chức Nguyên soái. Em của Lý Thường Kiệt là Thường Hiến
cũng đi theo đoàn quân chinh phạt.
* Lễ thề này thường gọi là lễ thề đền Đồng Cổ, đã được tổ chức thường xuyên dưới triều
vua Lý Thái Tông.

37

https://thuviensach.vn

Sau khi giao quyền điều hành đất nước cho Nguyên phi Ỷ Lan và
Thái sư Lý Đạo Thành, đầu tháng 3 năm ấy, vua Thánh Tông xuống
thuyền, cùng đại quân rẽ sóng ra biển Đông. Thuyền đi về hướng nam
chừng nửa tháng thì đến cửa Nhật Lệ (Quảng Bình). Tại cửa biển này,
thủy quân Chiêm Thành đã xông ra đánh chặn nhưng không cản được
bước tiến của quân Đại Việt.

38

https://thuviensach.vn

Ngày 3 tháng 4, đoàn thuyền của vua Thánh Tông đã tiến đến Thị
Nại (Quy Nhơn). Đại quân đổ bộ lên bờ sông Tu Mao*. Sau nhiều trận
đánh ác liệt, quân Đại Việt đã đánh bại được quân Chiêm Thành, chiếm
được quốc đô Phật Thệ. Chế Củ phải dẫn gia đình chạy về phía nam.
Lý Thường Kiệt đem quân đuổi đến biên giới Chân Lạp thì bắt được.
* Theo Giáo sư Hoàng Xuân Hãn thì đấy có thể là nhánh cực nam của hạ lưu sông Tam
Huyện (còn gọi là Tân An) ở Bình Định. Nguồn: Hoàng Xuân Hãn, Lý Thường Kiệt:
lịch sử ngoại giao và tông giáo đời Lý, Ban Tu thư đại học Vạn Hạnh, Sài Gòn, 1966,
tr.63.

39

https://thuviensach.vn

40

https://thuviensach.vn

Chiến thắng trở về, vua Thánh Tông càng vui hơn khi chứng kiến
cảnh đất nước bình yên dưới sự điều hành của Nguyên phi Ỷ Lan và
Thái sư Lý Đạo Thành. Để chuộc tội, Chế Củ xin dâng ba châu Địa
Lý, Ma Linh và Bố Chính (cả ba châu này thuộc đất Quảng Bình và
Quảng Trị ngày nay). Vua Lý Thánh Tông đồng ý và sai sứ sang nhà
Tống báo tin. Trong lời biểu có viết: “Nước Chiêm Thành đã lâu không
tới cống. Tôi tự đem quân đánh...”. Vua Tống tuy tức giận nhưng cũng
đành chấp nhận và đành từ bỏ ý đồ liên minh với Chiêm Thành.

41

https://thuviensach.vn

Sau chiến thắng, vua Lý Thánh Tông ban
thưởng cho những người có công. Lý Thường
Kiệt được phong làm Phụ quốc Thái phó, lại
được vua Thánh Tông nhận làm con nuôi (tức là
được đứng vào hàng tước vương). Vua còn ghi
công cho Thái sư Lý Đạo Thành và Nguyên phi
Ỷ Lan đã giữ yên được đất nước trong lúc vua
chinh chiến nơi xa.

42

https://thuviensach.vn

Đất nước càng ngày càng hưng thịnh
nhưng vua Thánh Tông không vì thế mà
lơ là chính sự. Hàng năm, vua vẫn giữ
lệ cày ruộng Tịch Điền. Tháng 4 năm
Bính Thân (1056), nhà vua ban chiếu
khuyến nông khiến ruộng nương nơi nơi
xanh ngát, hoa trái đầy cành. Khi hạn hán
xảy ra, như vào tháng 4 năm Canh Tuất
(1070), triều đình phát thóc, lụa trong
kho cho dân nghèo. Mỏ vàng mỏ bạc
được đưa vào khai thác. Các ngành nghề
thủ công đều được mở mang, phát triển.
Kinh tế phát triển, quốc khố đầy ăm ắp.

43

https://thuviensach.vn

Nghề dệt ở Đại Việt lúc này được cải tiến thêm một bước nhờ được
kết hợp nghề dệt lĩnh của Chiêm Thành. Nghề dệt lĩnh do một người
con gái Chiêm Thành tên là Phan Thị Ngọc Đô truyền dạy. Nhờ có
tay nghề điêu luyện, độc đáo, nàng cùng hai mươi tư thị nữ được nhà
vua đưa đến ở làng Trích Sài cạnh Hồ Tây để dệt lĩnh. Tại đây nàng
truyền nghề này cho dân làng và tạo nên một vùng chuyên dệt lĩnh
Chăm. Khi nàng mất, dân làng lập miếu thờ, gọi nàng là bà chúa Lĩnh
và tôn làm tổ nghề của làng mình.

44

https://thuviensach.vn

CHÚ THÍCH
Tỉnh lỵ ngày nay
Biên giới ngày nay
Chùa Thầy
Tháp Báo Thiên
Chùa Lý Triều Quốc Sư
Chùa Diên Hựu
Chùa Láng
Chùa Tam Sơn
Chùa Dặn
Đền Lý Bát Đế
Chùa Tiêu Sơn
Chùa tháp Phật Tích
Chùa Bách Môn
Chùa Giạm

Chùa Hàm Long
Chùa Bà Tấm
Chùa Hương Lăng
Chùa Đậu
Chùa tháp Long Đọi
Chùa Côn Sơn
Chùa Quỳnh Lâm
Chùa Phù Vân Yên Tử
Chùa Non Nước
Chùa Sùng Nghiêm
Diên Thánh
Chùa tháp Tường Long
Chùa trăm gian Hà Nội

Vua Lý Thánh Tông cũng là người sùng đạo Phật. Nhà vua đã cho
xây thêm nhiều chùa, tháp như: chùa Đông Lâm, chùa Tĩnh Lự ở núi
Đông Cứu - Bắc Ninh (1055), chùa Thiên Phúc và Thiên Thọ (1057),
chùa Sùng Nghiêm Báo Đức ở châu Vũ Ninh - nay là huyện Quế Võ,
tỉnh Bắc Ninh (1059), chùa Nhị Thiên Vương ở phía đông nam thành
Thăng Long (1070)... Nay một số chùa còn dấu tích như chùa Phật
Tích (Bắc Ninh), chùa Quỳnh Lâm (Quảng Ninh), chùa tháp Đồ Sơn
(Hải Phòng)... đều được dựng vào năm 1057.
45

https://thuviensach.vn

Trên núi Lam Kha (huyện Tiên Du, Bắc Ninh) có một tượng Phật
A Di Đà bằng đá, cao 2,5m do vua Thánh Tông sai Lang tướng Quách
Mãn làm vào năm 1057. Đặc biệt, chùa Sùng Khánh Báo Thiên - gọi
tắt là Báo Thiên - được khởi công xây dựng vào năm 1056 ở trong
thành Thăng Long là một ngôi chùa rất độc đáo. Chùa xây xong, vua
lại ban cho 12.000 cân đồng để đúc chuông và thảo một bài văn khắc
vào đó.

46

https://thuviensach.vn

Năm sau, vào mùa xuân, vua Thánh Tông lại cho xây một tòa tháp
lớn ngay trong khuôn viên chùa, gọi là tháp Báo Thiên. Tháp có mười
hai tầng, cao hai mươi trượng (gần 70m), được người đời sau xưng
tụng như một chiếc cột chống trời ở giữa đất kinh kỳ. Tầng trên cùng
của tháp được đúc bằng đồng. Tháp Báo Thiên về sau được liệt vào
một trong bốn bảo vật của Đại Việt mà người Trung Quốc gọi là An
Nam tứ đại khí*.
* Ba bảo vật còn lại là tượng Phật Quỳnh
Lâm cao 20m (Đông Triều, Quảng Ninh),
vạc chùa Phổ Minh (Nam Định), chuông
Quy Điền ở chùa Diên Hựu (Thăng Long,
nay là Hà Nội).

47

https://thuviensach.vn

Theo sử cũ, hai vị cao tăng có công trong việc đúc tượng, đúc
chuông thời Lý là Dương Không Lộ và Nguyễn Minh Không. Truyền
thuyết kể rằng, Dương Không Lộ không những tinh thông Phật pháp
mà còn giỏi pháp thuật. Có lần Thái tử nhà Tống bị bệnh nan y, phải
nhờ ông sang chữa. Sau khi chữa khỏi, được ban thưởng vàng bạc,
ông không nhận chỉ xin một ít đồng đen. Vua Tống hỏi:
- Sư nước Nam muốn xin bao nhiêu đồng đen?
Không Lộ chỉ vào tay nải:
- Bần tăng chỉ cần đầy bao này là đủ!

48

https://thuviensach.vn

Thấy chiếc tay nải cỏn con, vua Tống đồng ý ngay. Không ngờ
cho bao nhiêu đồng vào mà tay nải vẫn không đầy. Cả một kho đồng
lớn thoáng chốc đã hết nhẵn, không còn một thỏi. Được bẩm báo, vua
Tống tức tốc cho quân đuổi theo đòi lại nhưng Không Lộ đã đi đến
bờ sông. Nhà sư lấy chiếc nón đội đầu bỏ xuống nước rồi ung dung
bước lên mà lướt đi, chỉ một lát đã mất hút.

49

https://thuviensach.vn

Về nước, sư Không Lộ dùng số đồng
trên đúc một tượng Phật lớn, cao sáu trượng
(khoảng 20m), một chiếc đỉnh to đến mười
người ôm và một chiếc chuông khổng lồ
gọi là hồng chung. Chuông đúc xong, ông
cầm dùi đánh thử. Kích thước khổng lồ của
hồng chung cộng với sức mạnh của ông đã
khiến tiếng chuông vang đến tận Trung
Quốc. Tiếng chuông dội vào tai con trâu
vàng ở bên Trung Quốc. Tưởng mẹ* gọi,
con trâu vàng thức dậy, ve vẩy đuôi rồi bất
kể rừng núi, sông suối mà phóng đến bên
hồng chung, rúc vào nằm bên cạnh.
* Người xưa quan niệm đồng đen là mẹ của vàng.

50

https://thuviensach.vn