NHÀ XUẤT BẢN TRẺ

HOAN NGHÊNH BẠN ĐỌC GÓP Ý PHÊ BÌNH
NHÀ XUẤT BẢN TRẺ
161b Lý Chính Thắng - Quận 3 - TP. Hồ Chí Minh
Điện thoại: 9316211 - 8465595 - 8465596 - 9316289
Fax: 84.8.8437450
E-mail: nxbtre@hcm.vnn.vn
Website: http://www. nxbtre.com.vn

4

LỜI NÓI ĐẦU
Dân tộc ta vốn có truyền thống yêu nước nồng nàn. Khi giặc đến nhà
thì toàn dân kiên quyết cầm vũ khí chống giặc, lúc chiến đấu công khai, lúc
hoạt động bí mật, lớp người trước anh dũng ngã xuống, lớp người sau hăng
hái tiến lên, không ai cam chịu sống cúi đầu dưới ách thống trị của ngoại
bang. Sự nghiệp dựng nước và giữ nước là cuộc đấu tranh lâu dài, trải qua
mấy ngàn năm để giành Độc lập - Tự do đã tạo nên những trang sử vẻ
vang chính là do toàn dân ý thức được chân lý “Không có gì quý hơn độc
lập, tự do”. Trong chiều hướng bày tỏ lòng biết ơn đối với tiền nhân, NXB
Trẻ chúng tôi xuất bản tập sách Danh nhân cách mạng Việt Nam - trong
bộ sách nhiều tập KỂ CHUYỆN DANH NHÂN VIỆT NAM do nhà thơ Lê
Minh Quốc biên soạn.
Trong đó, chúng tôi cố gắng nêu bật thành tích của các danh nhân như
Nguyễn Cao - người có công tổ chức lực lượng đánh Pháp ngay từ lúc mới
xâm lược miền Bắc lần thứ nhất (1873). Chỉ riêng cái chết hào hùng, oanh
liệt của ông được người đương thời rất khâm phục và nó còn có tác dụng
kích thích tinh thần của nghĩa quân đang chiến đấu. Trong giai đoạn đầu thế
kỷ XX, chúng tôi đề cập đến các nhân vật như Phạm Văn Tráng, Nguyễn
Khắc Cần - là hai liệt sĩ đã nhận trách nhiệm của tổ chức Việt Nam Quang
phục Hội ném tạc đạn giết giặc Pháp và tay sai của chúng. Hành động oanh
liệt này có ý nghĩa tích cực cổ động hàng triệu con dân nước Việt đang bị
áp bức tin tưởng vào phong trào cách mạng Việt Nam. Tiêu biểu cho thế hệ
thanh niên Việt Nam đi đầu trong cuộc biểu tình vĩ đại chống sưu cao thuế
nặng năm 1908, chúng tôi đề cập đến nhân vật Nguyễn Hàng Chi. Kế tiếp,
chúng tôi đề cập đến một nhân vật lạ lùng, đó là Phan Xích Long - người
của tổ chức Thiên Địa Hội ở Nam kỳ, tự xưng “hoàng đế” và đã làm nên
cuộc khởi nghĩa oanh liệt năm 1913 ở Sài Gòn, mà tiếng thơm còn để lại
cho đời sau. Tương tự ta còn thể kể đến nhân vật Bạch Xỉ lập căn cứ kháng
chiến ở vùng núi phía nam Quảng Bình.
5

BỘ SÁCH KỂ CHUYỆN DANH NHÂN VIỆT NAM

Chúng tôi tiếp tục nêu bật thành tích của là chí sĩ Trần Cao Vân, người
đã cùng với các yếu nhân của Việt Nam Quang phục Hội tại các tỉnh miền
Trung vận động vua Duy Tân tham gia cuộc khởi nghĩa năm 1916. Cho dù,
Trần Cao Vân cùng các đồng chí như Thái Phiên, Phan Thành Tài... bước
lên đoạn đầu đài thì tinh thần yêu nước vẫn sống mãi cùng non sông đất
nước. Mặc dầu cuộc khởi nghĩa năm 1916 thất bại, nhưng qua năm sau lại
nổ ra cuộc khởi nghĩa Thái Nguyên do anh hùng Lương Ngọc Quyến và Đội
Cấn chỉ huy. Qua cuộc khởi nghĩa này, ta thấy rõ được tinh thần yêu nước
của ngụy binh Việt Nam, cho dù bị cưỡng bức vào đội ngũ lính khố xanh,
lính khố đỏ để đàn áp phong trào cách mạng nhưng một khi được giác ngộ
về lý tưởng, lẽ phải họ sẵn sàng quay mũi súng bắn lại quân cướp nước!
Trong các nhân vật hoạt động cách mạng ở hải ngoại, chúng tôi đề cập đến
anh Phạm Hồng Thái đã ném tạc đạn giết Toàn quyền Merlin ở Sa Diện
(Quảng Châu - Trung Quốc); anh Lê Hùng Sơn - người đã nhận nhiệm vụ
cùng liệt sĩ Phạm Hồng Thái, sau sa vào tay giặc và bị án chém. Không chỉ
đánh kẻ thù bằng bom đạn, có người đánh bằng những vần thơ viết từ máu
và nước mắt. Ta có thể kể đến anh Phạm Tất Đắc - từ năm 17 tuổi đã dũng
cảm viết những vần thơ Chiêu hồn nước với tinh thần “Mỗi vần thơ: bom
đạn phá cường quyền” đánh thức “hồn nước” của quốc dân trong ách nô
lệ... Lịch sử nước nhà đã chứng minh một cách hùng hồn rằng, không một
lực lượng nào có thể dùng bạo lực để đàn áp tinh thần quật khởi của một
dân tộc anh hùng.
Từ năm 1930, Đảng Cộng sản Việt Nam đã chính thức có mặt trên vũ
đài chính trị - một bước ngoặt vĩ đại trong lịch sử cách mạng nước nhà. Ta
có thể kể đến gương hy sinh dũng cảm của những người cộng sản trẻ tuổi,
như anh Nguyễn Phong Sắc - khi giữ chức bí thư Kỳ bộ Trung kỳ đã phát
động cao trào cách mạng mà cố Thủ tướng Phạm Văn Đồng từng nhận định:
“Xô Viết Nghệ Tĩnh, cuộc khởi nghĩa vĩ đại làm chấn động nền thống trị của
chế độ thực dân và phong kiến hồi năm 1930 - 1931, mở đầu phong trào cách
mạng đưa đến những thắng lợi huy hoàng của nhân dân Việt Nam dưới sự
lãnh đạo của giai cấp công nhân”. Trong khi đó, ở Nam kỳ hoạt động cùng
thời với anh còn có anh Châu văn Liêm - là một trong những người sáng lập
Đảng và hy sinh khi chỉ huy cuộc biểu tình rầm rộ ở Đức Hòa (Long An).
Ở miền Trung, chúng tôi viết về anh Nguyễn Nghiêm, người bí thư chi bộ
6

TẬP 6: DANH NHÂN CÁCH MẠNG VIỆT NAM

đầu tiên của Quảng Ngãi đã phát động quần chúng hưởng ứng phong trào
Xô Viết Nghệ Tĩnh. Tương tự còn là những gương hy sinh của những người
cộng sản trẻ tuổi như Tô Hiệu, Lý Tự Trọng...
Hẳn chúng ta chưa quên lúc con thuyền cách mạng đang lướt sóng trong
phong ba bão táp, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã sáng suốt củng cố khối đoàn kết
đại dân tộc. Người kêu gọi: “Bất kỳ đàn ông, đàn bà, bất kỳ người già, người
trẻ, không chia tôn giáo, đảng phái, dân tộc, hễ là người Việt Nam thì phải
đứng lên đánh thực dân Pháp cứu Tổ quốc. Ai có súng dùng súng, ai có gươm
dùng gươm, không có gươm thì dùng cuốc, thuổng, gậy gộc, ai cũng phải
ra sức chống thực dân, cứu nước…”. Đây là một chủ trương lớn của Đảng
Cộng Sản Việt Nam trong sự nghiệp chung đấu tranh giành Độc lập - Tự
do của nước nhà. Do đó, tập sách còn đề cập đến những nhân vật yêu nước
khác là nhà nho Nguyễn Khắc Nhu - một lãnh tụ của Việt Nam Quốc dân
đảng, đã hy sinh anh dũng trong công cuộc khởi nghĩa Yên Bái năm 1930;
là anh Ký Con Đoàn Trần Nghiệp - hy sinh lúc mới 23 xuân, anh đã chứng
minh cho giặc Pháp biết rằng: Không thể dùng bạo lực để khuất phục tinh
thần quả cảm và nhiệt huyết của những con người quyết đấu tranh giành
lại độc lập cho dân tộc mình...
Trong tập sách này, chúng tôi cũng đề cập đến những người lính Cụ
Hồ có những đóng góp mà thế hệ trẻ hằng ngưỡng mộ. Đó là chiến sĩ nuôi
quân Hoàng Cầm, người đã có sáng kiến tạo ra “bếp Hoàng Cầm” độc đáo
trong cuộc kháng chiến thần thánh của dân tộc - đã được ghi nhận trong Từ
điển bách khoa Việt Nam, Từ điển bách khoa quân sự Việt Nam... Bước qua
giai đoạn chống Mỹ, cứu nước chúng ta từng nghe đến con đường huyền
thoại Trường Sơn nhưng ai là người đầu tiên được Bộ Chính trị Đảng Cộng
sản Việt Nam giao nhiệm vụ khảo sát để mở tuyến đường này? Đó là thiếu
tướng Võ Bẩm, vị tư lệnh đầu tiên của con đường Trường Sơn - đường Hồ
Chí Minh bất tử. Và tất nhiên, chúng ta cũng không thể quên con đường
Hồ Chí Minh trên biển Đông đã góp phần to lớn trong việc vận chuyển
vũ khí, lương thực từ miền Bắc chi viện cho chiến trường miền Nam trong
cuộc kháng chiến thống nhất Tổ quốc. Lần đầu tiên, ngày 16/10/1962, vượt
qua bao sóng gió trên biển, con tàu do Anh hùng Lực lượng Vũ trang Nhân
dân Bông Văn Dĩa chỉ huy đã vào đến Vàm Lũng (Cà Mau) an toàn. Sự
kiện này trong tập sách Lịch sử Hải quân Nhân dân Việt Nam ghi nhận:
7

BỘ SÁCH KỂ CHUYỆN DANH NHÂN VIỆT NAM

“Chuyến vận chuyển vũ khí đầu tiên bằng đường biển đã thành công. Đường
giao thông xuyên suốt ven biển Bắc - Nam đã mở” (NXB Quân đội Nhân
dân - 1985, tr. 156).
Nhân dân muôn năm ghi nhớ công lao của những người đã hy sinh, đã
có nhiều cống hiến cho Tổ quốc. Tên tuổi họ sống mãi cùng hồn thiêng sông
núi. Tuy nhiên, do khuôn khổ tập sách có hạn nên chúng tôi sẽ tiếp tục đề
cập đến các danh nhân khác trong những tập sau.
Nhân đây chúng tôi xin được nhắc lại, bộ sách KỂ CHUYỆN DANH
NHÂN VIỆT NAM do nhà thơ Lê Minh Quốc thực hiện đã phát hành các
tập: Danh nhân quân sự Việt Nam, Danh nhân khoa học Việt Nam, Các vị Tổ
ngành nghề Việt Nam, Danh nhân Sư phạm Việt Nam, Danh nhân văn hóa
Việt Nam, Các vị nữ danh nhân Việt Nam, Những nhà cải cách Việt Nam,
Danh nhân cách mạng Việt Nam, Những người Việt Nam đi tiên phong,
Những nhà chính trị Việt Nam và sẽ còn phát hành các tập tiếp theo, mời
các bạn tìm đọc. Để bộ sách thật sự hữu ích cho bạn đọc - nhất là các bạn
thanh thiếu niên - chúng tôi rất mong được sự chỉ giáo, giúp đỡ chân tình
của các học giả uyên bác, của các nhà sử học và của các bạn đọc xa gần để
tập sách ngày một hoàn hảo hơn. Trước hết xin bạn đọc ghi nhận ở đây sự
biết ơn sâu xa của chúng tôi.
NHÀ XUẤT BẢN TRẺ

8

TẬP 6: DANH NHÂN CÁCH MẠNG VIỆT NAM

NGUYỄN CAO
Còn mãi tinh thần với núi sông

Trưa nắng gắt. Người đàn bà đi ngang qua ruộng mía. Gió thổi lao
xao. Đang bụng mang dạ chửa, nàng bước đi chậm rãi. Bốn bề vắng lặng.
Thoảng trong gió có tiếng ru hời vọng đến:
Người về em những khóc thầm
Bên song vạt áo ướt dầm như mưa
Nàng nâng vạt áo lên lau giọt lệ đang tràn qua khóe mắt. Mới ngoài
hai mươi xuân nhưng chồng đã mất. Con ra đời sẽ không thấy mặt cha.
Chỉ mới nghĩ đến đó, nước mắt nàng lại tuôn ra... Đột ngột lúc ấy, có
tên lý trưởng đi ngược chiều. Thoạt nhìn thấy nàng, y đã cười thầm đắc
ý trong lòng. Trước đây, nàng xinh đẹp nhất trong làng, nhiều trai làng
ngấp nghé, nhưng không ai lọt vào mắt xanh của nàng, kể cả y. Giống
như nhiều phụ nữ khác:
Không tham ruộng cả, ao điền
Chỉ ham cái bút, cái nghiên anh đồ
Nàng nhận lời cầu hôn của ông Nguyễn Hành. Dù vậy, sau khi chồng
nàng mất, tên lý trưởng vẫn sai người tới ngỏ ý muốn cưới nàng làm vợ
lẽ. Nàng từ chối khiến y rất hậm hực. Bây giờ, tình cờ gặp nhau chốn
vắng vẻ như thế này, quả là dịp may hiếm có. Không kìm chế được y
chận nàng lại tính giở trò sàm sỡ... Bàn tay y đã chạm vào ngực của nàng.
Biết không thể chống cự được tên dâm đãng lại có chức sắc trong làng,
nàng ôn tồn nói:
9

BỘ SÁCH KỂ CHUYỆN DANH NHÂN VIỆT NAM

- Tôi là người góa bụa, mai kia cũng tái giá. Xin ông bình tâm đợi lúc
đoạn tang chồng, tôi định bề gia thất cùng ông, từ đây đến lúc ấy cũng
chẳng có gì phải vội. Phải đâu loại mèo mả gà đồng mà làm trò trên bộc
dưới dâu. Làng trên xóm dưới biết chuyện thì họ cười chết!
Gái một con trông mòn con mắt, lại thêm giọng nói ngọt ngào, dịu
dàng, đằm thắm thế kia khiến lý trưởng nguôi lòng... Y gật gù để nàng
đi về.
Từ đó, trong lòng nàng mang mối hận.
Sau khi đã sinh con, rồi đoạn tang chồng nhưng nàng vẫn cự tuyệt lời
cầu hôn của tên lý trưởng. Nàng âm thầm nuôi dạy con nên người. Lúc
con mười hai tuổi nàng gửi xuống xã Liễu Ngạn, phủ Thuận Thành (Bắc
Ninh) để nhờ thầy Nguyễn Gia Giao - vốn là bạn tâm giao với chồng
nàng- rèn cặp.
Ngày kia, nhân ngày giỗ chồng, nàng làm bữa cỗ linh đình mời đông
đủ họ hàng và quan viên trong làng đến dự. Riêng tên lý trưởng nhận
được lời mời thì thấp thỏm mừng thầm trong bụng. Hơn mười năm qua
y vẫn không ngừng đeo đuổi nàng, khi dụ dỗ, lúc cưỡng bức nhưng vẫn
không đạt ý nguyện. Vậy bây giờ nàng đã đồng ý rồi chăng?
Hương khói nghi ngút. Tiếng cười nói rộn rã. Lúc mọi người ăn uống
no say xong, nàng thắp một tuần nhang vái trước bàn thờ chồng và dõng
dạc nói với mọi người:
- Khi chồng mới mất, tôi đã bị lý trưởng giở trò sàm sỡ. Nghĩ đã thất
tiết với chồng nên tôi muốn về nơi chín suối, nhưng ngặt một nỗi con
còn nhỏ. Bây giờ, con đã lớn, việc nhà thu xếp đã xong, tôi tự quyết định
chuyện của tôi với ông lý trưởng.
Vừa dứt lời, nàng vạch áo dùng dao cắt phăng bên nhũ bộ bị lý trưởng
làm nhục và ném thẳng vào mặt y. Rồi tiện tay, nàng đâm dao vào cổ
mình tự vẫn!
Ai nấy đều khiếp đảm.
Người đàn bà can đảm và tiết hạnh ấy là mẹ của Nguyễn Cao, người
anh hùng chống Pháp có khí tiết lẫm liệt mà sau này khi tuẫn tiết Hiệp
10

TẬP 6: DANH NHÂN CÁCH MẠNG VIỆT NAM

thống Bắc kỳ quân vụ đại thần Nguyễn Quang Bích có thơ ca ngợi (Lê
Xuân Mai dịch):
Nguy nan xử trí vẫn thung dung,
Chê kẻ tham sinh, giọng nói hùng.
Mắng giặc người xưa tròn phận chết,
Moi lòng ông cũng tỏ gan trung.
Biết bao thanh giá ngoài khoa bảng,
Còn mãi tinh thần với núi sông.
Quân giặc đứng trông đều hoảng sợ,
Mai này nước sẽ biểu dương ông.
Nguyễn Cao sinh năm 1828 (có tài liệu ghi ông sinh năm 1840 hoặc
1837) tại làng Cách Bi, tục gọi là làng Gạch, huyện Quế Dương, tỉnh Bắc
Ninh. Nhân cách của người mẹ có ảnh hưởng rất sâu đậm vối cuộc đời
của ông sau này. Ngay từ nhỏ, ông đã có trí thông minh và học giỏi hơn
người. Lúc tỉnh Bắc Ninh tổ chức khảo hạch để lập danh sách thí sinh
được dự khoa thi Hương năm Đinh Mão, thì Nguyễn Cao ở xa nên không
về kịp. Theo quy chế ông không được vào thi. Thế nhưng, do biết tài của
ông nên Bang biện tỉnh vụ Bắc Ninh là Phạm Thận Duật đích thân nói
quan Đốc học Đoàn Huyên châm chước cho trường hợp này. Quan Đốc
học còn ngần ngừ, chưa dám quyết thì Phạm Thận Duật nói lớn:
- Nếu người này không được đi thi thì thủ khoa trường Hà Nội về ai?
Nghe lời quả quyết như thế, quan Đốc học đồng ý cho Nguyễn
Cao được miễn kỳ thi phúc khảo, rồi nói với tỉnh đường ghi tên
ông vào danh sách thi Hương. Quả nhiên năm 1867, Nguyễn Cao
đã đậu đầu trong kỳ thi Hương Đinh Mão tại Hà Nội. Quý mến tài
học của thủ khoa, bấy giờ Phạm Thận Duật có tặng cho hai câu thơ
(dịch):
Khoa Đinh Mão tên đề số một,
Người Quế Dương tài vượt tám ngàn.
Dù đậu cao, nhưng sau đó, ông không ra làm quan mà trở về quê
mở trường dạy học. Khi giặc Pháp tiến quân đánh Bắc kỳ lần thứ nhất,
năm 1873, Nguyễn Cao mộ được hơn ngàn nghĩa quân đánh Pháp ở
11

BỘ SÁCH KỂ CHUYỆN DANH NHÂN VIỆT NAM

Gia Lâm, Thuận Thành. Nhưng qua năm sau, triều đình Huế ký hòa
ước thỏa hiệp, ông buộc phải giải tán nghĩa quân. Sau nhân ông có
công lao trong việc đánh dẹp Thanh phỉ, triều đình ép ông giữ chức tri
huyện Yên Dũng, rồi thăng tri phủ Lạng Giang. Ông làm quan rất thanh
liêm, trong lời tâu về triều đình, quan tỉnh xác nhận: “Trộm khiếp sợ
Nguyễn Cao như thần, dân chúng thân thiết như cha”. Thời gian này,
ông có công trong việc khai hoang ở biên giới nên được thăng chức
Bố chánh Thái Nguyên, rồi được giao đi kinh lý việc khẩn điền ở Nhã
Nam (Bắc Giang).
Lúc thực dân Pháp xâm lược Bắc kỳ lần thứ hai, ông lại đem nghĩa
quân ra nghênh chiến. Đội quân của ông phối hợp với nghĩa quân của
Nguyễn Thiện Thuật, Ngô Quang Huy trấn giữ miền Đông Bắc, đã tiến
về đánh nhiều trận ở xung quanh Hà Nội và lập được nhiều chiến công.
Ngày 18/5/1883, ông bị thương nặng trong một trận đánh ở Gia Lâm.
Sau khi lành vết thương, ông được cử giữ chức Tán tương quân vụ Bắc
kỳ - mà trong nhân dân thường gọi là ông Tán Cách Bi. Nhưng rồi lúc
Bắc Ninh, Nhã Nam thất thủ, ông lánh về làng Kim Giang (nay thuộc
huyện Ứng Hòa - Hà Tây) dạy học.
Năm 1885, vua Hàm Nghi xuống chiếu Cần vương đánh Pháp, ông
lặn lội lên chiến khu Bãi Sậy của chủ tướng Nguyễn Thiện Thuật để đứng
vào hàng ngũ của những người trực tiếp chiến đấu. Trước sức mạnh hùng
hậu của đội quân xâm lược nhà nghề, nghĩa quân kháng chiến dần dần
thất thế. Ngày 27/3/1887, Nguyễn Cao bị giặc bắt tại làng Kim Giang.
Dùng đòn tra tấn dữ dội nhưng vẫn không khuất phục được ý chí của
ông, chúng dụ dỗ ông nếu đồng ý hợp tác thì sẽ được quyền cao chức
trọng, nhưng ông cũng kiên quyết từ chối. Trong khi đó, bọn Việt gian
cam tâm ra làm trâu ngựa cho giặc hùa vào nói ông là kẻ bất trung, vì
không nghe theo lệnh của vua bù nhìn Đồng Khánh đã ra lệnh phải bãi
binh. Còn giặc thì đem dụng cụ tra tấn hiện đại nhất bày biện ra trước
mặt để đe dọa ông. Thế nhưng, nét mặt vẫn điềm tĩnh không thay đổi,
ông bảo:
- Không cần những thứ này đâu! Tôi có cách tự xử, không phiền đến
các người đâu!
12

TẬP 6: DANH NHÂN CÁCH MẠNG VIỆT NAM

Ông lấy trong áo một mảnh sành đã giấu sẵn, tự rạch bụng lôi ruột
ra ném trước mặt chúng và dõng dạc hỏi:
- Ruột của tôi đây! Các ngươi xem đoạn nào là bất trung!
Tất cả đều khiếp đảm!
Vẫn khí phách ấy, Nguyễn Cao đã mắng nhiếc bọn tay sai và tố cáo
tội ác của giặc bằng lời lẽ đanh thép. Giây lát sau, từ miệng ông máu ra
xối xả: ông đã cắn lưỡi để tự vẫn! Trước lúc về trời, Nguyễn Cao có để
lại bài thơ Tự phận ca (Bài ca biết phận) bộc lộ tâm trạng bi phẫn của một
tầng lớp nho sĩ trước thời vận mất nước (Lê Xuân Giáo dịch):
Ngán thay tạo vật, cho ta sống làm gì?
Đã không đi được ngàn dặm như ngựa ký
Lại không bay được lưng trời như chim le
Đã không bằng chim cắt một vút tầng mây xanh thẳm
Lại không bằng con báo từng giấu mình trong sắc rằn ri
Ngán thay tạo vật cho ta sống làm gì?
Phải chung sống ở trần cùng với loài dê chó
Không bằng để ta chết cho non sông mà làm ngọc anh quỳnh
chi
Phải chung sống, khác nào u bướu nung núc hành thân khổ
Không bằng chết, mà cùng trời đất bát ngát nhẹ hồn mê
...
Cái chết oanh liệt của ông đã kích động sâu xa đến lòng yêu nước
của sĩ phu thời bấy giờ. Nhiều người đã làm thơ thương tiếc ông. Bài thơ
của danh tướng Tôn Thất Thuyết khóc ông mà nay đọc lại ta cũng ứa lệ
(Trần Huy Liệu dịch):
Trước đây mười năm đã từng biết,
Trọn đời hẹn mình cho khí tiết.
Theo tôi đánh giặc, vùng Bắc Giang,
Nổi tiếng can đảm hơn đồng liệt.
Quyết lòng vì nước lập kỳ công,
Khá tiếc năm nay ông vội chết.
Như ông xem chết nhẹ như chơi,
Chí khí kịp theo các tiên triết.
13

BỘ SÁCH KỂ CHUYỆN DANH NHÂN VIỆT NAM

Cảnh xét xử đầu thế kỷ XX

Gần đây chết nghĩa biết bao người,
Tiếng ông Cách Bi trội hơn hết.
Hồn thiêng nên gắng giúp non sông,
Muôn thuở Đức Giang thơm sạch tuyệt.
Khí tiết lẫm liệt của Nguyễn Cao đã được lưu truyền từ dòng máu
kiên cường của người mẹ.

14

TẬP 6: DANH NHÂN CÁCH MẠNG VIỆT NAM

BẠCH XỈ
Trăm năm tâm sự trời soi thấu

Trong lịch sử Việt Nam có những nhân vật lạ lùng, dù sinh ra trong
gia đình “thường thường bậc trung” nhưng họ lại tự xưng là...vua! Mà
họ làm vua thật! Cũng có “bá quan văn võ”, cũng đặt “quốc hiệu”, cũng
có “quốc kỳ” như một vương triều chính thống! Nhưng có điều “vương
triều” này tồn tại không bao lâu, không có ảnh hưởng rộng lớn, không
được chính sử nhắc đến. Đó là trường hợp của Phan Xích Long ở Nam kỳ
hoặc Bạch Xỉ ở Trung kỳ... Tên tuổi họ còn sống mãi với non sông, vì đó
chỉ là cớ chiêu mộ nghĩa quân đánh Pháp, giành lại độc lập cho dân tộc.
Bạch Xỉ tên thật là Đoàn Chí Tuân (còn có tên Đoàn Đức Mậu), sinh
năm 1855 tại làng Hòa Ninh (nay thuộc xã Quảng Hòa, huyện Quảng
Trạch - Bình Trị Thiên), con trai của cụ Đoàn Chí Thông. Lớn lên trong
gia đình có truyền thống yêu nước và nổi tiếng thần đồng, thiên hạ đặt
nhiều kỳ vọng vào Bạch Xỉ. Với biệt hiệu này có người giải thích là do
ông sinh ra tại chùa Bạch Xỉ, nhưng cũng có cách lý giải là ông lấy câu
sấm Trạng Trình: “Bạch xỉ sinh, thiên hạ thái bình”(bao giờ răng trắng mới
có thái bình). Từ nhỏ, đi học nơi nào các thầy cũng cũng khâm phục trí
nhớ siêu phàm của ông. Nhưng đến năm lên mười thì Bạch Xỉ bỏ học, về
nhà đóng cửa đọc sách, tự học. Năm tháng trôi qua. Lúc ông lớn lên thì
nước nhà đang đứng trước nguy cơ mất vào tay giặc Pháp. Năm 1873,
giặc tấn công Bắc kỳ. Năm 1883, giặc chiếm toàn bộ nước ta. Những
người yêu nước đã nhìn thấy thực trạng: “Tình thế gian nguy/ Cơ đồ tan
nát/ Cũng vì triều đình nhu nhược, tham sinh nên đã đầu hàng/ Để cho quân
15

BỘ SÁCH KỂ CHUYỆN DANH NHÂN VIỆT NAM

giặc tung hoành, thừa thế ra tay tàn sát.”. Năm 1885, kinh thành Huế thất
thủ, vua Hàm Nghi xuống chiếu Cần Vương. Cũng như nhiều thanh
niên đau lòng trước cảnh nước mất nhà tan, Bạch Xỉ ra đón xa giá phò
vua giúp nước:
Trăm năm tâm sự trời soi thấu,
Sánh với người xưa đã rõ ràng.
Nhưng bấy giờ, danh tướng Tôn Thất Thuyết không trọng dụng Bạch
Xỉ, ông bỏ về quê chiêu mộ nghĩa binh đánh Pháp. Ông lập căn cứ ở
vùng núi phía Nam Quảng Bình, cùng kháng chiến với các tướng Hoàng
Phúc, Cao Thượng Chí. Lúc này, Bạch Xỉ tròn 30 xuân. Có ông thầy bói
tên Dư - rất nổi tiếng ở làng Dương Phổ, hạt Hương Khê khuyên ông
nếu lấy vợ trong thời gian này thì sẽ gặp người “vượng phu ích tử”, rất
tốt cho đường công danh về sau. Nghe những lời “tán” ấy, Bạch Xỉ chỉ
cười ha hả và buột miệng đọc:
Nằm không ngủ, ăn không ngon,
Khăng khăng đêm ngày dạ sắt son.
Đã nghĩ một mình nên lấy vợ,
Nhưng thương muôn họ thẩy là... con!
Giọng thơ có khẩu khí rất... “hoàng đế” này xuyên suốt trong toàn
bộ sáng tác văn học của Bạch Xỉ! Rồi, chỉ trong một thời gian ngắn, ông
đã chiêu mộ được khá đông thanh niên trong làng tụ họp dưới ngọn cờ
xướng nghĩa của ông. Cũng tương tự như “hoàng đế” Phan Xích Long,
Bạch Xỉ tung tin rằng mình là người giỏi pháp thuật. Nếu nghĩa quân
Phan Xích Long khi xông trận mặc quần đen, áo trắng, cổ đeo bùa, miệng
đọc thần chú, tay cầm giáo mác dũng cảm đối đầu với hòn tên mũi đạn
thì nghĩa quân của Bạch Xỉ chỉ lấy quạt và gậy làm vũ khí, quạt phẩy làm
cho địch mê man rồi lấy gậy đập chết! Trước lúc ra trận, ông gieo quẻ
âm dương, dùng Kinh dịch để phán đoán tình hình địch và quyết định
giờ giấc, hướng xuất quân! Bên cạnh đó, Bạch Xỉ còn làm khá nhiều thơ
để động viên tinh thần nghĩa quân với giọng khẩu khí. Chẳng hạn, chỉ
là chuyện Quét nhà, nhưng ông hạ bút:
Chỉ sợ muôn dân nhuốm bụi hồng,
Ra tay một trận quét sạch không.
16

TẬP 6: DANH NHÂN CÁCH MẠNG VIỆT NAM

Đền từ quét tước thêm vui mắt,
Đài các vào ra mới thỏa lòng.
Lũ kiến bất tài xua mái bắc,
Đoàn trùn vô dụng gạt tường đông.
Từ nhà mà nước, mà thiên hạ,
Cũng có tay mình mới sạch trong.
Hoặc chỉ là Bới khoai, nhưng lại là:
Xâm lấn đất ta đã bấy nay,
Anh hùng gặp hội quyết ra tay.
Nhỏ to những mấy vơ ngang củ,
Dài vắn bao nhiêu bứt cả dây.
Không chỉ riêng nghĩa quân mà ngay cả Bạch Xỉ khi sống trong rừng
núi với biết bao thiếu thốn, gian khổ, lại bệnh sốt rét, ghẻ lở... nên phải
bôi thuốc vàng khắp người. Vậy mà, ông lại tức cảnh làm thơ cứ như là
người Tiên, người Phật:
Đi ra ăn khắp nước Lào - Mường,
Tốt phúc trời cho được phát sang.
Đội lốt phong trần, Tiên vẻ ngọc,
Thêm duyên công đức, Bụt mình vàng.
Rồi phong trào kháng chiến ở Quảng Bình thất bại, ông ra Hà Tĩnh
hoạt động ở vùng núi rừng Vụ Quang, Đại Hàm (Hương Sơn). Sau khi
vua Hàm Nghi bị giặc bắt, ông tin rằng vận số đã đến với mình nên
tự xưng là Đại hoàng đế, đặt niên hiệu Văn Lượng. Trong các công
văn gửi cho dân miền núi quanh vùng, ông ký tên Văn Lượng hoàng
đế, còn khi viết thư riêng, ông ký tên Nhiễu Long tiều tử. Khi Bạch Xỉ
đi đâu thì cũng có 28 thủ hạ đi theo - gọi là nhị thập bát tú hộ vệ sao
Tử vi! Sắp xếp xong công việc của “triều đình”, Bạch Xỉ truyền hịch
kêu gọi toàn dân bất kể lương hay giáo đều phải có nhiệm vụ tham
gia kháng chiến. Trong suốt sáu năm trời ròng rã đánh nhau với giặc,
Bạch Xỉ đã tổ chức đội ngũ của mình thành bốn vệ tiền, hậu, tả, hữu
rất có thanh thế trên cùng chiến trường với nghĩa quân của cụ Phan
Đình Phùng. Trong bài thơ tặng cụ Phan, ông khiêm tốn hạ mình (Cố
Nhi Tân dịch):
17

BỘ SÁCH KỂ CHUYỆN DANH NHÂN VIỆT NAM

Nghĩa liệt tướng quân vang bốn cõi,
Xin theo bên ngựa đỡ dây cương.
Hai nhà nghiên cứu Võ Xuân Trang và Đoàn Tiến Khứ có cho biết một
vài trận khá tiêu biểu của Bạch Xỉ: “Đầu tháng 1/1891, địch tiến hành một
cuộc càn lớn kéo dài 15 ngày vào huyện Hương Khê đến đèo Quy Hợp
không gặp một lực lượng nào đánh trả. Nghĩa quân Bạch Xỉ tổ chức một
trận phục kích khi chúng trở về tả ngạn Ngàn Sâu ngay bến đò Thanh
Luyện. Nghĩa quân mai phục, núp trong các lùm cây, chờ cho phần lớn
quân địch đã qua sông, số còn lại cởi súng nghỉ trên bờ chờ đò, thì bất
thần dùng cung nỏ bắn tên độc vào quân địch. Một số địch bị tên độc
la hét, nghĩa quân nhảy ra dùng kiếm, đoản đao giết, cướp súng. Một
số nghĩa quân khác dùng súng trường bắn bọn đã qua đò toan quay lại.
Quân địch chết và bị thương gần hết. Nghĩa quân đánh nhanh rút gọn
làm cho bọn địch đã qua sông không quay lại kịp. Trận phục kích này,
nghĩa quân thu được 9 súng và rút lui an toàn.
Ngày 4/3/1891, nhân ngày phiên chợ, tên thiếu úy Pháp đưa lính ra
sục sạo chợ phiên. Một cơ sở nội ứng của nghĩa quân là lính khố xanh
đã rủ được khá đông quân lính địch ra chợ ăn uống no say nên số lượng
trong đồn còn lại rất ít. Thế là 50 nghĩa quân giả trang ập vào đồn. Quân
địch phản ứng không kịp, nghĩa quân dùng đoản dao giết giặc, cướp
súng. Bên ngoài, một số nghĩa quân cũng giả trang bắn yểm hộ. Nhờ có
nội ứng nên chỉ trong vòng mấy phút, nghĩa quân đã cướp được 11 khẩu
súng, rút lui an toàn.
Qua trận này, nghĩa quân Bạch Xỉ liền khuếch trương thắng lợi. Họ
càng đề cao tài mưu lược và chỉ huy của chủ tướng - nhất là nhấn mạnh
pháp thuật cao cường của ông và tài “xuất quỷ nhập thần” của nghĩa
quân”(1)
Nhưng phong trào Cần vương ở Hương Sơn, tiêu biểu nhất là vẫn cuộc
trường kỳ kháng chiến của cụ Phan Đình Phùng. Trước sức mạnh của vũ
khí tối tân của giặc, cụ ý thức phải vận dụng khoa học kỹ thuật để đúc
súng hiện đại thì mới có thể chống chọi lại được với chúng. Người giúp
(1)

Danh nhân Bình Trị Thiên – nhiều tác giả - NXB Thuận Hóa - 1986, trang 223 - 224.

18

TẬP 6: DANH NHÂN CÁCH MẠNG VIỆT NAM

cụ thành công trong việc sáng chế ra súng trường không thua gì súng
của Pháp là danh tướng Cao Thắng. Do đó, khi Bạch Xỉ tung tin mình
giỏi phép thuật, dùng tà thuật mà diệt giặc thì cụ Phan ghét lắm. Cụ sợ
tà thuyết làm loạn nghĩa binh và mê hoặc nhân tâm nên đã có lần, cụ
sai người đi bắt Bạch Xỉ.
Có lẽ do thông tin này bị lộ ra ngoài, nên Bạch Xỉ đã biết trước. Khi
nghĩa quân của cụ Phan dò thám biết ông đang trú quân ở núi Đại Hàm,
liền tổ chức vây bắt. Nhưng lúc vào tận nơi chỉ thấy năm gian nhà mới
cất, trống trơn và vắng tanh như chùa Bà Đanh! Họ bước vào trong khu
nhà lớn nhất, thấy có treo bài thơ sơn son thếp vàng:
Xẻ giữa rừng xanh nổi nóc nhà,
Mà cho bốn biển ngưỡng trông ta.
Khoan thai rũ áo ngồi vui vẻ.
Nào khác đến Nghiêu những mấy tòa.
Hai bên cột còn treo hai câu đối:
Vận hội nửa ngàn mây gặp đó;
Công danh bốn biển kém gì đâu.
Còn Bạch Xỉ đã trốn thoát tự bao giờ rồi! Vì thế mọi người càng tin
ông có tài độn thổ, biết trước mọi việc! Sau đó, Bạch Xỉ bỏ núi Đại Hàm,
xây dựng căn cứ kháng chiến nơi khác và tiếp tục đánh thắng nhiều trận
khác. Thật ra, có được những thắng lợi đó một phần do nghĩa quân hùng
hậu của cụ Phan Đình Phùng đang tập trung lực lượng đánh những cứ
điểm quan trọng của giặc, khiến chúng phân tán lực lượng, không thể
tập trung binh mã đối phó. Do đó, năm 1895, cụ Phan bị bệnh từ trần
thì lực lượng kháng chiến của Bạch Xỉ cũng suy yếu dần. Thế nhưng dù
chiến đấu không cân sức với giặc, lúc nào Bạch Xỉ cũng lạc quan như
trong bài thơ Tế thế yên dân, ông viết những câu thơ sảng khoái, mạnh
mẽ lạ thường:
Đủng đỉnh túi kinh luân thao lược
Đem quách ra mà tế thế yên dân
Kéo ngân hà rửa sạch hồng trần
Cho bốn bể non xanh mà nước biếc
Nhất điểm trung can huyền nhật nguyệt
19

BỘ SÁCH KỂ CHUYỆN DANH NHÂN VIỆT NAM

Thiên thu chính khí tác sơn hà
Chén đào viên ta sẽ rót cùng ta
Nguyền sinh tử, tử sinh khôn biến đổi
Ngoài ngàn dặm vó long câu rong ruổi
Trong một nhà tôi chú anh em
Danh chẳng thèm mà lợi cũng chẳng thèm
Mở mặt anh hùng trong vũ trụ
Thân bách niên mà danh ở vạn cổ
Nức hơi thơm còn mãi mãi về sau
Bấy giờ, thực dân Pháp đang tập trung binh mã quyết xóa sổ căn
cứ Vụ Quang, Đại Hàm, Ngàn Trươi... của cụ Phan. Nghĩa quân kháng
chiến tan tác cả. Trong bước đường cùng, Bạch Xỉ trốn xuống làng Trung
Định. Do có kẻ chỉ điểm nên chúng xộc vào làng. Nghĩa quân phản kích
lại dữ dội. Cuộc chiến đấu không cân sức kéo dài mấy giờ liền. Chúng

Toán kî binh quân đội Pháp - từng tham gia đàn áp lực lượng của Bạch xỉ

20

TẬP 6: DANH NHÂN CÁCH MẠNG VIỆT NAM

đã bắn chết 27 tay súng thiện chiến đang bảo vệ Bạch Xỉ, 3 dân làng
rồi bắt một chánh vệ, một phó vệ cùng 60 nghĩa quân và một số đông
thường dân. Lúc chúng xộc vào chỗ nấp thì Bạch Xỉ đang sốt rét li bì,
nằm bên nồi khoai lang bốc khói nghi ngút!
Bắt được ông, chúng lập tức khiêng về giam ở nhà lao Vinh. Biết
được uy tín của ông trong quần chúng nên giặc càng ra sức mua chuộc.
Chúng sai Tổng đốc An Tĩnh là Hồ Lệ - vốn là bạn từng xướng họa thơ
văn với ông đến thuyết phục. Nhưng mọi lời lẽ đường mật đều không
lọt vào tai người yêu nước. Bất lực trước bản lĩnh của ông, Lệ mỉa mai
bằng một câu đối:
- Thương người răng trắng gặp hồi đen!
Vế đối quả là độc ác, từng chữ trắng - đen trong câu đã đối với nhau
chan chát. Đang bệnh, nghe vậy, Bạch Xỉ chồm người dậy, ông mắng
ngay cũng bằng một vế đối:
- Đau kẻ lòng son ôm máu đỏ.
Biết khí phách ấy, Lệ tẽn tò cút mất! Ít lâu sau, giặc bí mật thủ tiêu
Bạch Xỉ. Tỏ lòng thương tiếc chủ tướng từng xông ra trước hòn tên mũi
đạn “Anh hùng gặp hội quyết ra tay”, một phụ tá thân tín là Nguyễn Ngọc
Hiền đã đứng ra tập hợp nghĩa quân để tiếp tục kháng chiến...

21

BỘ SÁCH KỂ CHUYỆN DANH NHÂN VIỆT NAM

PHẠM VĂN TRÁNG,
NGUYỄN KHẮC CẦN
Những tiếng bom thức tỉnh hồn nước

Ngày 19/6/1924 tại khách sạn
Victoria ở phía bắc thành phố Sa Diện
(Quảng Châu - Trung Quốc), anh
hùng Phạm Hồng Thái đã thực hiện
cuộc mưu sát mưu sát tên Toàn quyền
Dương Merlin. Dù không thành công,
nhưng tiếng bom vang dội ấy có ý
nghĩa tích cực cổ động hàng triệu con
dân nước Việt đang bị áp bức tin tưởng
vào cho phong trào cách mạng Việt
Nam. Họ tin tưởng rằng, dù trong đêm
tối, trong giông tố nhưng một khi có
một cánh én nhỏ nhoi xuất hiện, cũng
là lúc mùa xuân đang đến... Hành
Nguyễn Khắc Cần (1875-1913)
động oanh liệt này, trước đó, ngay
trong nước đã có những con người
dũng cảm như Phạm Văn Tráng, Nguyễn Khắc Cần... thực hiện.
Để góp phần tìm hiểu ý nghĩa của sự kiện này, thiết nghĩ chúng ta cần
đọc lại “Phan Bội Châu niên biểu”. Trong đó, giai đoạn năm từ 1910, cụ
Phan cho biết: “Tháng 10 năm Tân Hợi (1911) quân Cách mạng Trung
Hoa đánh chiếm Vũ Xương, được toàn quốc hưởng ứng, nên chưa đầy
ba tháng đã đánh đổ được ngai vàng nhà Mãn Thanh; chính phủ Dân
quốc thành lập ở Nam Kinh. Tôi nghe được tin này vui mừng khôn xiết,
22

TẬP 6: DANH NHÂN CÁCH MẠNG VIỆT NAM

máu nóng phục thù sôi lên sùng sục. Tôi nghĩ đảng Cách mạng Trung
Hoa thành công, thì chính phủ bây giờ không phải chính phủ thối nát
như trước; nước Trung Hoa tất nhiên hùng cường không kém gì Nhật
Bản, nếu hai nước Trung - Nhật đều dốc toàn lực lượng để tiêu diệt bọn
xâm lược Âu châu, thì không những Việt Nam ta mà cả Ấn Độ, Phi Luật
Tân cũng đồng thời độc lập... Từ sau khi sang Nhật được nghiên cứu
nguyên nhân cách mạng nước ngoài và chính thể các nước thì tôi rất say
sưa với lý luận của Lư Thoa (Rousseau)...”. Rõ ràng do ảnh hưởng từ
thắng lợi của cách mạng tư sản Trung Quốc năm 1911 và được tiếp thu
lý luận từ các cuốn Dân ước luận của Rousseau và Vạn pháp tinh lý của
Mạnh Đức Tư Cưu (Montesquieu)... - nên cụ Phan cùng các đồng chí đã
quyết định cải tổ Hội Duy tân thành Việt Nam Quang phục Hội vào đầu
tháng 2/1912 với mục đích: “Đánh đuổi giặc Pháp, khôi phục nước Việt
Nam, thành lập nước Cộng hòa Dân chủ Việt Nam”. Ít ai biết rằng, việc
thành lập Hội được tổ chức...